Tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish — mulkni zilzila, suv toshqini, sel, do‘l, kuchli shamol yoki ko‘chki kabi yirik tabiiy hodisalardan himoya qilishdir.
Tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish — inson nazorat qila olmaydigan jiddiy tabiiy hodisalardan mulkni himoya qilishdir. Bunga zilzila, suv toshqini, sel, ko‘chki, do‘l, kuchli shamol, chaqmoq urishi va shartnomada ko‘rsatilgan boshqa tabiiy xavflar kirishi mumkin.
Oddiy qilib aytganda:
Demak, tabiiy ofatlardan sug‘urta qilishning asosiy ma’nosi shuki: kuchli tabiiy hodisadan keyin mulk egasi ta’mir, tiklash yoki katta yo‘qotish bilan yolg‘iz qolib ketmaydi.
Tabiiy ofat — inson irodasiga bog‘liq bo‘lmagan, uy-joy, bino, transport, uskuna, tovar yoki biznes mulkiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan tabiiy hodisa.
Sug‘urtada bunday xavflarga odatda quyidagilar kirishi mumkin:
Bu yerda eng muhim narsa hodisaning nomi emas, balki aynan shu xavf sug‘urta qoplamasiga kiritilgan-kiritilmaganidir. Masalan, bir shartnomada zilzila va do‘l bo‘lishi mumkin, boshqasida esa faqat yong‘in va ayrim tabiiy xavflar qoplanadi.
Tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish ko‘pincha mulk bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu kvartira, xususiy uy, ofis, ombor, do‘kon, ishlab chiqarish binosi, uskuna, ombordagi tovar yoki boshqa mol-mulk bo‘lishi mumkin.
Oddiy odam uchun bu kvartira yoki hovlini himoya qilish degani. Biznes uchun esa bino, uskuna, mebel, texnika, xomashyo yoki tayyor mahsulotni himoya qilish bo‘lishi mumkin.
Ya’ni polis tabiiy hodisa real xarajat keltiradigan joyda kerak bo‘ladi: tom shikastlansa, bino suv ostida qolsa, texnika buzilsa, devorlar zarar ko‘rsa yoki tovar yaroqsiz holga kelsa.
Oddiy mulkiy sug‘urta turli xavflarni o‘z ichiga olishi mumkin: yong‘in, suv bosishi, o‘g‘irlik, mulkka tasodifiy zarar yetishi va boshqa hodisalar. Lekin tabiiy ofatlar har doim avtomatik ravishda kiritilmaydi.
Shuning uchun shunchaki polis rasmiylashtirish emas, aynan qaysi tabiiy xavflar qoplanishini tekshirish muhim.
Masalan:
Sodda qilib aytganda, tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish — bu tabiat haqida umumiy gap emas, balki shartnomadagi aniq xavflar ro‘yxatidir.
Agar hodisa qoplamaga kirsa, sug‘urta mulkni tiklash yoki ta’mirlash xarajatlarini qoplashga yordam berishi mumkin.
Shartnomaga qarab, bu quyidagilar bo‘lishi mumkin:
Yakuniy to‘lov sug‘urta summasi, zarar miqdori, franshiza, hujjatlar va shartnoma shartlariga bog‘liq bo‘ladi.
Polis tabiiy ofatlar bilan bog‘liq bo‘lsa ham, unda cheklovlar va istisnolar bo‘lishi mumkin.
Ko‘pincha quyidagilar qoplanmaydi yoki cheklangan bo‘ladi:
Oddiy mantiq shunday: sug‘urta kutilmagan tabiiy hodisalarda yordam beradi, lekin u binoni odatiy parvarish qilish, tomni ta’mirlash, konstruksiyalarni mustahkamlash va mulkka e’tiborli bo‘lishning o‘rnini bosa olmaydi.
Tabiiy ofat oddiy nosozlikdan ko‘lami bilan farq qiladi. Do‘l tom va derazalarni shikastlashi mumkin. Sel uy, ombor yoki obyektga boradigan yo‘lga zarar yetkazishi mumkin. Kuchli shamol tomning bir qismini uchirib yuborishi, fasad yoki uskunani shikastlashi mumkin.
Bunday holatlarda xarajatlar odatda kichik bo‘lmaydi. Sug‘urta shu moliyaviy xavfning bir qismini oldindan sug‘urta kompaniyasiga o‘tkazishga yordam beradi.
Bu polis ofatning o‘zini to‘xtatadi degani emas. U do‘l, shamol yoki zilzilani to‘xtata olmaydi. Lekin u egaga “endi nima qilaman?” degan vahimadan “mulkni qanday tiklayman?” degan amaliy savolga tezroq o‘tishga yordam beradi.
Tabiiy ofat yuz bersa, mulk egasi bu haqda sug‘urta kompaniyasiga xabar beradi. Keyin zararni qayd etish kerak bo‘ladi: suratga olish, hujjatlarni saqlash, shartnomaga qarab dalolatnoma yoki ma’lumotnomalarni olish talab qilinishi mumkin.
Shundan so‘ng sug‘urta kompaniyasi hodisa qoplamaga kirish-kirmasligini tekshiradi, shikastlanishni ko‘zdan kechiradi va zarar miqdorini baholaydi. Agar holat sug‘urta hodisasi deb tasdiqlansa, to‘lov sug‘urta summasi, franshiza va shartnoma shartlari asosida hisoblanadi.
Agar shartnoma avval sug‘urtalovchiga zararni ko‘rsatishni talab qilsa, katta ta’mirni ko‘rikdan oldin boshlamaslik muhim. Aks holda keyin zarar miqdorini isbotlash qiyinlashishi mumkin.
Tabiiy ofat — mulk yoki odamlarga jiddiy zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan tabiiy hodisa.
Masalan, zilzila, sel oqimi, suv toshqini, do‘l yoki kuchli shamol.
Sug‘urta xavfi — polis himoya qiladigan aniq hodisa.
Agar xavf shartnomada ko‘rsatilmagan bo‘lsa, sug‘urta kompaniyasi zararni qoplamasligi mumkin.
Sug‘urta summasi — sug‘urta kompaniyasi to‘lashi mumkin bo‘lgan eng yuqori summa.
Uni mulkning real qiymatiga yaqin tanlash muhim.
Franshiza — zararning mijoz o‘zi to‘laydigan qismi.
Masalan, zarar 50 mln so‘m, franshiza 5 mln so‘m bo‘lsa, to‘lov shu summa hisobga olingan holda hisoblanadi.
Istisnolar — polis qoplamaydigan vaziyatlar.
Ularni oldindan o‘qish kerak, chunki to‘lov bo‘lishi yoki bo‘lmasligi ko‘pincha shunga bog‘liq.
Mulkning to‘liq nobud bo‘lishi — obyekt butunlay yo‘q bo‘lgan yoki oddiy tiklash imkonsiz, ma’nosiz darajada shikastlangan holat.
Bunday vaziyatda hisob-kitob oddiy ta’mirdan boshqacha bo‘ladi.
Tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish ta’miri yoki tiklanishi qimmatga tushadigan mulkka ega bo‘lganlarga foydali bo‘lishi mumkin.
Masalan:
Bu yerda asosiy savol oddiy: agar ertaga tabiiy hodisa mulkingizga zarar yetkazsa, tiklash xarajatini bemalol o‘zingiz to‘lay olasizmi? Agar yo‘q bo‘lsa, sug‘urta oqilona himoya bo‘lishi mumkin.
Tasavvur qilaylik, Toshkent viloyatida yashovchi Farrux 380 mln so‘mlik tovar saqlanadigan kichik omborga ega. Bahorda kuchli yomg‘ir va seldan keyin hududning bir qismi suv ostida qoladi, suv omborga kirib, tovarlarning bir qismini, yog‘och stellajlarni va elektr tizimining ayrim qismlarini shikastlaydi. Dastlabki zarar 95 mln so‘m deb baholanadi.
Farruxda mulkiy sug‘urta polisi bor edi va unda sel hamda suv bosishi xavflari alohida ko‘rsatilgan edi. U darhol sug‘urta kompaniyasiga xabar beradi, shikastlanishlarni suratga oladi, tovar hujjatlarini saqlaydi va ko‘rikni kutadi.
Keyin quyidagilar bo‘ladi:
Natija oddiy: agar tabiiy xavf polisga kiritilgan bo‘lsa va zarar tasdiqlansa, tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish tiklash xarajatlarini qoplashga yordam beradi. Bunday polis bo‘lmasa, Farrux ta’mir va yo‘qotilgan tovar xarajatlarini o‘zi to‘lashiga to‘g‘ri kelardi.
Toshkent viloyatida yashovchi Farrux 380 mln so‘mlik tovar saqlanadigan kichik omborga ega edi. Kuchli yomg‘ir va seldan keyin suv ichkariga kirib, tovarlarning bir qismi, stellajlar va elektr tizimini shikastladi.
Uning polisida sel va suv bosishi xavflari ko‘rsatilgan edi, shuning uchun sug‘urta kompaniyasi hodisani sug‘urta holati sifatida ko‘rib chiqdi. Ko‘rik va hujjatlar tekshiruvidan keyin polis zararning katta qismini qoplashga yordam berdi.
Samarqandlik Shaxnoza xususiy uyini sug‘urta qilgan edi, yozda esa kuchli do‘l tomning bir qismi va suv novlarini shikastladi. Ta’mirlash qiymati taxminan 42 mln so‘m deb baholandi.
Do‘l xavfi shartnomaga kiritilgan edi, lekin polisda franshiza va tomning ayrim qismlari bo‘yicha limit bor edi. Shuning uchun sug‘urta to‘lovi ta’mirning hammasini emas, faqat shartlarda ko‘rsatilgan qismini qopladi.
Andijonlik Bekzod do‘koni uchun tabiiy ofatlardan sug‘urta rasmiylashtirmagan edi. Kuchli shamoldan keyin peshlavha, fasadning bir qismi va kirish eshigi shikastlandi, zarar taxminan 28 mln so‘m bo‘ldi.
Polis bo‘lmagani uchun sug‘urta kompaniyasi tiklash xarajatlarini qoplay olmadi. Bekzod ta’mirni o‘z hisobidan qildi va shundan keyingina mulkini tabiiy xavflardan himoya qilish haqida o‘ylay boshladi.
Bu transport vositasidan foydalanishda boshqa odamlarga, ularning mol-mulkiga, sog‘lig‘iga yoki hayotiga yetkazilgan zararni qoplash majburiyatidir.
Bu transport vositasi harakati jarayonida yoki uning ishtirokida odamlar, transport vositalari, yo‘l inshootlari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetgan yo‘l hodisasidir.
KASKO — bu boshqaning mashinasini emas, aynan sizning avtomobilingizni himoya qiladigan sug‘urta. Juda sodda aytganda, bu mashina uchun moliyaviy yostiqcha kabi: avariya bo‘lsa, oyna sinsa, avtoturargohda shikast yetsa, daraxt tushsa yoki hatto mashina o‘g‘irlansa ham, katta xarajatlarning bir qismini sug‘urta kompaniyasi o‘z zimmasiga olishi mumkin. Asosiy g‘oya oddiy: KASKO sizni katta avtomobil xarajatlari bilan yolg‘iz qoldirmaslikka yordam beradi.
Avtofuqarolik javobgarligi — bu yo‘lda sizning aybingiz bilan boshqa odamlarning mashinasi, mol-mulki, sog‘lig‘i yoki hayotiga zarar yetsa, o‘sha zarar uchun sizning javobgarligingizdir. Juda sodda aytganda, bu rulda qilingan xato boshqaning zarariga aylanganda ishlaydigan qoidadir. Asosiy fikr oddiy: bu javobgarlik jabrlanuvchi kompensatsiyasiz qolmasligi, aybdor esa hamma xarajatni yolg‘iz o‘zi ko‘tarmasligi uchun kerak.
Avtokreditda sug‘urta shunchaki mashinaning o‘zi bilan emas, balki mashinani kreditga olish bilan bog‘liq himoyadir. Juda sodda aytganda, bank avtomobil uchun pul beradi va mashina ham, to‘lovlar jarayoni ham himoyalangan bo‘lishini xohlaydi. Shu sabab avtokredit bilan birga ko‘pincha sug‘urta ham bo‘ladi: u mashina bilan jiddiy muammo yuz bersa, ham bank, ham qarz oluvchi uchun xatarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu YTHni YPX xodimlarini chaqirmasdan soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtirish usuli bo‘lib, unda haydovchilar hodisa holatlarini sug‘urta uchun o‘zlari qayd etadilar.
Mutaxassislarimiz eng yaxshi sug'urta himoyasini tanlashda yordam beradi
