Qayta tiklanuvchi energetika — quyosh, shamol, suv, biomassa va yer issiqligi kabi tabiiy ravishda qayta tiklanadigan manbalardan energiya olishdir.
Ombor tomiga quyosh panellari o‘rnatilgan. Tizim ishlayotgan paytda korxona quyosh nuridan elektr oladi. Kuchli do‘l bir nechta panelni yoradi, mahkamlagichlarni bo‘shatadi va invertor tarmoqqa energiya uzatmay qo‘yadi. Energiya manbai qayta tiklanuvchi bo‘lib qoladi, ammo uskunani oddiy ta’mirlash va buning uchun mablag‘ kerak.
Qayta tiklanuvchi energetika — tabiiy ravishda qayta tiklanadigan manbalardan elektr yoki issiqlik olishdir. Bunday manbalarga quyosh, shamol, suv, biomassa va yer issiqligi kiradi.
Oddiy qilib aytganda:
Bu manbalar neft, gaz va ko‘mirdan farq qiladi: ularni davom etib turadigan tabiiy jarayonlar tiklaydi. Lekin panellar, turbinalar, akkumulyatorlar va kabellar moddiy obyekt bo‘lib qoladi. Ular yonishi, buzilishi yoki ob-havo ta’sirida shikastlanishi mumkin.
Quyosh paneli yorug‘likni elektrga aylantiradi. Shamol qurilmasi havo harakatidan, gidroelektr stansiyasi esa suv oqimidan foydalanadi. Olingan energiya tarmoqqa uzatiladi, uskunani ishlatadi yoki akkumulyatorda saqlanadi.
Foydalanuvchi uchun hammasi odatdagidek ko‘rinadi: u chiroq, konditsioner, nasos yoki telefon quvvatlagichini yoqadi. Farq elektr qayerda ishlab chiqarilganida. Quyosh, shamol, suv, biomassa yoki yer issiqligidan olingan elektr qayta tiklanuvchi energetikaga kiradi.
Bunday ishlab chiqarish yoqilg‘iga qaramlikni va atrof-muhitga yuklamani kamaytiradi. Muayyan tizimning ishonchliligi esa uskuna, montaj va xizmat ko‘rsatishga bog‘liq.
Quyosh yoki shamol stansiyasi faqat energiya manbai emas. Loyihaga panellar yoki turbinalar, invertorlar, akkumulyatorlar, transformatorlar, kabellar, mahkamlagichlar va boshqaruv tizimlari kiradi. Ularning har biri qimmat turadi va bitta zanjir sifatida ishlaydi.
Yong‘in, do‘l, kuchli shamol, chaqmoq urishi, qisqa tutashuv, montaj xatosi, o‘g‘irlik yoki boshqa hodisa uskunaga zarar yetkazishi mumkin. Bitta qismning nosozligi ham tizimni to‘xtatadi. Invertor ishdan chiqsa, panellar butun bo‘lsa ham elektrni to‘g‘ri uzata olmaydi.
Masalan, Toshkent viloyatidagi korxona ombor tomiga quyosh panellarini o‘rnatdi. Kuchli do‘l panellarning bir qismini shikastladi, ta’mirlash yoki almashtirish esa o‘nlab million so‘m turishi mumkin edi.
Shu sabab loyiha egasi mavhum «yashil energiya»ni emas, uskunani, montaj ishlarini va elektr ishlab chiqarishdan olinishi mumkin bo‘lgan daromadni himoya qiladi.
Qayta tiklanuvchi manbalarga bir nechta yo‘nalish kiradi:
O‘zbekiston uchun eng tushunarli misol — quyosh energetikasi. Mamlakatda quyoshli kunlar ko‘p, shuning uchun panellar xususiy uylar, korxonalar va yirik stansiyalarda o‘rnatiladi.
Ro‘yxat shartnomaga bog‘liq. Unga quyidagilar kirishi mumkin:
O‘rnatilgandan keyin uskuna odatda mulk sifatida ko‘riladi. Qurilish yoki montaj bosqichida xavflar to‘plami boshqacha bo‘ladi. Stansiya to‘xtaganidagi daromad yo‘qotilishi ham alohida shart yoki kengaytmani talab qiladi.
Mulk sug‘urtasini rasmiylashtirganda tizimni to‘liq tasvirlash kerak. Polisda faqat panellar ko‘rsatilsa, sug‘urtalovchi invertor, akkumulyator va mahkamlagichlar qoplamaga kirishini alohida tekshiradi.
Uskuna tashqarida ishlaydi, elektr tarmog‘iga ulanadi va montaj sifatiga bog‘liq. Ehtimoliy xavflar:
Xavf nomining o‘zi hodisa qoplanishini isbotlamaydi. Sug‘urtalovchi zarar sababini, sug‘urtalangan uskuna ro‘yxatini va shartnoma istisnolarini tekshiradi.
Mulk sug‘urtasi moddiy obyektning shikastlanishi yoki yo‘qolishiga tegishli. Masalan, do‘l panellarni sindiradi va egaga ta’mirlash yoki almashtirish xarajati qoladi.
Faoliyatdagi uzilish sug‘urtasi to‘xtashning moliyaviy oqibatiga tegishli. Yong‘indan keyin stansiya vaqtincha elektr ishlab chiqarmaydi, shu sabab egasi daromad yoki kutilgan tejamni yo‘qotadi.
Bu xarajatlar bir xil emas. Birinchisi nima buzilganiga tegishli. Ikkinchisi biznes to‘xtash paytida olmagan pulga tegishli. Faoliyatdagi uzilish qoplamasi odatda alohida rasmiylashtiriladi yoki asosiy polisga qo‘shiladi.
Sifatli panel ham zaif mahkamlagich, noto‘g‘ri ulash yoki xizmat ko‘rsatish yo‘qligi sabab shikastlanishi mumkin. Montaj xatosi qizib ketish, qisqa tutashuv yoki tizimning boshqa qismlari zararlanishiga olib keladi.
Da’voni ko‘rib chiqishda sug‘urtalovchi quyidagilarni tekshirishi mumkin:
Zarar montaj yoki foydalanish qoidalarining jiddiy buzilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, to‘lov bo‘yicha savollar paydo bo‘lishi mumkin. Hujjatlar hodisa sababini va tizimning undan oldingi holatini aniqlashga yordam beradi.
Sug‘urta har qanday nosozlikni avtomatik ravishda to‘lamaydi. Istisnolar orasida quyidagilar bo‘lishi mumkin:
Ishlab chiqaruvchi kafolati, texnik xizmat va sug‘urta turli vazifalarni bajaradi. Sug‘urta shartnomasi qoplamaga aniq kiritilgan kutilmagan hodisalarda ishlaydi.
Ombor, zavod, savdo markazi yoki fermer xo‘jaligi o‘z ehtiyojining bir qismini qoplash va elektr xarajatlarini kamaytirish uchun quyosh panellarini o‘rnatishi mumkin. Loyiha kattalashgan sari uskuna qiymati va ehtimoliy ta’mir xarajati ham oshadi.
Zarardan keyin biznes faqat panel yoki invertorni yo‘qotmaydi. Tizimning to‘xtashi kutilgan tejam yoki ishlab chiqarishdan olinadigan daromadni kamaytiradi. Uskuna kreditga olingan, lizing asosida ishlatilgan yoki korxona uchun doimiy kerak bo‘lsa, bu xavf ayniqsa seziladi.
Sug‘urta investitsiyalarni moliyaviy himoya qiladi, ammo bu himoya chegarasini polisdagi obyektlar, xavflar, sug‘urta summasi va istisnolar belgilaydi.
Xususiy uy ham elektr xarajatlarini kamaytirish yoki qo‘shimcha energiya manbaiga ega bo‘lish uchun quyosh panellaridan foydalanishi mumkin. Tizim o‘sha jismoniy xavflarga duch keladi: shamol mahkamlagichlarni buzadi, do‘l panellarni sindiradi yoki kuchlanish o‘zgarishi invertorni ishdan chiqaradi.
Uy egasi tizim uy sug‘urtasiga kirishini yoki uni alohida ko‘rsatish kerakligini tekshirishi lozim. Qimmat uskuna polisda tasvirlanmagan bo‘lsa, hodisadan keyin uni sug‘urtalangan mulkka kiritish qiyinlashadi.
Quyosh paneli — quyosh nurini elektrga aylantiradigan qurilma. Panellar uy, ombor, zavod tomlari va alohida quyosh stansiyalarida o‘rnatiladi.
Invertor — panellardan kelgan elektrni tarmoqda ishlatish uchun mos shaklga aylantiradigan qurilma. Ishlaydigan invertorsiz tizim to‘g‘ri ishlay olmaydi.
Akkumulyator batareyasi — energiyani keyin foydalanish uchun saqlaydigan uskuna. U elektrni faqat ishlab chiqarilgan paytda emas, boshqa vaqtda ham ishlatishga imkon beradi.
Faoliyatdagi uzilish — zarar yoki boshqa hodisadan keyin biznes ishining to‘xtashi. Energetika loyihasida bu ishlab chiqarish va daromad yo‘qotilishini anglatishi mumkin.
Mulk sug‘urtasi — uskuna, bino va boshqa moddiy obyektlarni himoya qilish. Qayta tiklanuvchi energetika loyihasida bunga panellar, invertorlar, kabellar va boshqa texnika kirishi mumkin.
Polis olishdan oldin quyidagilarni tekshiring:
Javoblar aniq shartnomaga bog‘liq. Bir xil quyosh tizimlari turlicha qoplamaga ega bo‘lishi mumkin.
Samarqanddagi kompaniya ishlab chiqarish binosi tomiga quyosh panellarini o‘rnatdi. Uskuna, invertorlar va montaj 850 mln so‘m turdi. Tizim elektr xarajatlarini kamaytirishi va kunduzi ishlab chiqarishni qisman ta’minlashi kerak edi.
Bir necha oydan keyin kuchli do‘l yog‘di. Panellarning bir qismi shikastlandi, bir nechta mahkamlagich bo‘shadi, bitta invertor esa kuchlanish o‘zgarishidan keyin ishlamay qoldi.
Kompaniya hodisa haqida sug‘urtalovchiga xabar beradi. Mutaxassislar panel va invertor polisda ko‘rsatilganini tekshiradi, zararni ko‘zdan kechiradi, xarid, montaj va xizmat hujjatlarini o‘rganadi va sababni aniqlaydi. Ta’mirlash yoki almashtirish shartnoma bo‘yicha ko‘rib chiqiladi. Agar uzilish alohida sug‘urtalangan bo‘lsa, sug‘urtalovchi daromad yoki ishlab chiqarish yo‘qotilishini ham tekshiradi.
Atama quyosh paneli bor uy egasi, o‘z energiya tizimiga ega korxona, quyosh yoki shamol stansiyasi quruvchisi, qimmat energetika uskunasi xaridori va kredit yoki lizingdan foydalanadigan biznesga kerak.
Amaliy savol bitta: shikastlanishdan keyin tizimning qaysi qismlari va qaysi xarajatlarni egasi o‘zi to‘laydi? Javobni sug‘urtalangan obyektlar, xavflar va istisnolardan izlash kerak. Qayta tiklanuvchi manba ishlashda davom etadi, uskunaning himoyasi esa har doim shartnomaga bog‘liq.
Samarqandlik Aziz kichik ishlab chiqarish binosi tomiga quyosh panellari o‘rnatdi. Kuchli do‘ldan keyin panellarning bir qismi shikastlandi, ta’mir esa 72 mln so‘mga baholandi.
Agar panellar polisda ko‘rsatilgan va do‘l xavfi qoplamaga kiritilgan bo‘lsa, sug‘urta ta’mir yoki almashtirish xarajatlarini ko‘rib chiqishi mumkin edi. Bunday vaziyatda sug‘urta energiya tizimiga qilingan investitsiyani himoya qilishga yordam beradi.
Toshkentlik Madina xususiy uyi uchun 95 mln so‘mlik quyosh tizimini o‘rnatdi. Kuchlanish sakrashidan keyin invertor ishlamay qoldi, lekin panellarning o‘zi butun edi.
Sug‘urta invertor sug‘urtalangan uskunaga kiritilganmi va elektr xavflari qoplanganmi, tekshirardi. Agar bunday shartlar shartnomada bo‘lsa, zarar to‘liq yoki qisman qoplanishi mumkin edi.
Andijonlik Bekzod omborga quyosh panellari o‘rnatdi, lekin mulk sug‘urtasini rasmiylashtirishda bu haqda xabar bermadi. Bir necha oydan keyin kuchli shamol mahkamlagichlar va konstruksiyaning bir qismini shikastladi.
Sug‘urtaga uskunani qoplamaga kiritish qiyin bo‘ldi, chunki u polisda ko‘rsatilmagan edi. Shundan keyin Bekzod qimmat energetika uskunasini sug‘urta shartnomasiga oldindan kiritish kerakligini tushundi.
Bu transport vositasi harakati jarayonida yoki uning ishtirokida odamlar, transport vositalari, yo‘l inshootlari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetgan yo‘l hodisasidir.
Bu YTHni YPX xodimlarini chaqirmasdan soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtirish usuli bo‘lib, unda haydovchilar hodisa holatlarini sug‘urta uchun o‘zlari qayd etadilar.
KASKO — bu boshqaning mashinasini emas, aynan sizning avtomobilingizni himoya qiladigan sug‘urta. Juda sodda aytganda, bu mashina uchun moliyaviy yostiqcha kabi: avariya bo‘lsa, oyna sinsa, avtoturargohda shikast yetsa, daraxt tushsa yoki hatto mashina o‘g‘irlansa ham, katta xarajatlarning bir qismini sug‘urta kompaniyasi o‘z zimmasiga olishi mumkin. Asosiy g‘oya oddiy: KASKO sizni katta avtomobil xarajatlari bilan yolg‘iz qoldirmaslikka yordam beradi.
Avtofuqarolik javobgarligi — bu yo‘lda sizning aybingiz bilan boshqa odamlarning mashinasi, mol-mulki, sog‘lig‘i yoki hayotiga zarar yetsa, o‘sha zarar uchun sizning javobgarligingizdir. Juda sodda aytganda, bu rulda qilingan xato boshqaning zarariga aylanganda ishlaydigan qoidadir. Asosiy fikr oddiy: bu javobgarlik jabrlanuvchi kompensatsiyasiz qolmasligi, aybdor esa hamma xarajatni yolg‘iz o‘zi ko‘tarmasligi uchun kerak.
Avtokreditda sug‘urta shunchaki mashinaning o‘zi bilan emas, balki mashinani kreditga olish bilan bog‘liq himoyadir. Juda sodda aytganda, bank avtomobil uchun pul beradi va mashina ham, to‘lovlar jarayoni ham himoyalangan bo‘lishini xohlaydi. Shu sabab avtokredit bilan birga ko‘pincha sug‘urta ham bo‘ladi: u mashina bilan jiddiy muammo yuz bersa, ham bank, ham qarz oluvchi uchun xatarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu modulli avtosug‘urta mahsuloti bo‘lib, unda avtomobil egasi mashinaning qaysi qismlari va qaysi xatarlarini sug‘urta qilishni o‘zi tanlaydi
Mutaxassislarimiz eng yaxshi sug'urta himoyasini tanlashda yordam beradi
O'zbekcha