Qayta tiklanuvchi energetika — quyosh, shamol, suv, biomassa va yer issiqligi kabi tabiiy ravishda qayta tiklanadigan manbalardan energiya olishdir.
Qayta tiklanuvchi energetika — doimiy ravishda tabiiy yo‘l bilan qayta tiklanadigan manbalardan energiya olishdir. Bunday manbalarga quyosh, shamol, suv, biomassa va yer issiqligi kiradi. Neft, gaz va ko‘mirdan farqli ravishda, bu resurslar to‘g‘ri ishlatilsa, odatiy ma’noda tugab qolmaydi.
Oddiy qilib aytganda:
Demak, qayta tiklanuvchi energetika — energiyani faqat yer ostidan olinadigan yoqilg‘i hisobidan emas, doim davom etadigan tabiiy jarayonlar orqali olish usulidir.
Qayta tiklanuvchi energetikani yana suvga to‘ladigan ariq yoki har kuni shahar ustidan chiqadigan quyoshga o‘xshatish mumkin. Agar uy yoki korxona tomiga quyosh panellari o‘rnatilsa, ular quyosh nurini elektr energiyasiga aylantiradi. Agar mos joyga shamol qurilmasi o‘rnatilsa, u shamol kuchidan foydalanadi.
Oddiy hayotda odam chiroq, konditsioner, nasos yoki telefon quvvatlagichini yoqadi. Lekin buning ortida savol bor: energiya qayerdan keldi? Agar u quyosh, shamol, suv yoki boshqa qayta tiklanadigan manbalardan olingan bo‘lsa, bu qayta tiklanuvchi energetikaning bir qismidir.
Asosiy fikr oddiy: qayta tiklanuvchi energetika elektr energiyasini yoqilg‘iga kamroq bog‘liq holda va atrof-muhitga kamroq yuk bilan olishga yordam beradi.
Qayta tiklanuvchi energetika sug‘urtada muhim, chunki quyosh stansiyalari, shamol qurilmalari, akkumulyatorlar, invertorlar, kabellar va boshqa uskunalar qimmat turadi. Ular yong‘in, do‘l, kuchli shamol, qisqa tutashuv, montaj xatosi, o‘g‘irlik yoki boshqa hodisalardan zarar ko‘rishi mumkin.
Masalan, Toshkent viloyatidagi korxona ombor tomiga quyosh panellari o‘rnatdi. Agar kuchli do‘l panellarning bir qismini shikastlasa, ta’mir yoki almashtirish o‘nlab million so‘mga tushishi mumkin. Bunday vaziyatda sug‘urta moliyaviy zarbani kamaytirishga yordam beradi.
Ya’ni sug‘urtada qayta tiklanuvchi energetika faqat ekologiya haqida emas. Bu uskuna, investitsiya, biznes va kelajakdagi energiya ishlab chiqarish daromadini himoya qilish haqida hamdir.
Qayta tiklanuvchi energetika bir nechta asosiy yo‘nalishni o‘z ichiga oladi.
Ko‘p uchraydiganlari:
O‘zbekiston uchun eng tushunarli misol — quyosh energetikasi. Mamlakatda quyoshli kunlar ko‘p, shuning uchun uylar, korxonalar va yirik stansiyalardagi quyosh panellari tobora ko‘proq uchrayapti.
Bunday loyihalarda faqat panellar yoki turbinalarni emas, boshqa qismlarni ham sug‘urtalash mumkin. Ko‘pincha obyekt ko‘plab qismlardan iborat bo‘ladi va har bir qism butun tizim ishlashi uchun muhim.
Sug‘urtaga quyidagilar kirishi mumkin:
Muhim jihat: aniq ro‘yxat polisga bog‘liq. O‘rnatilgan uskunani sug‘urtalash boshqa, quyosh stansiyasi qurilishini sug‘urtalash boshqa, biznesni to‘xtab qolishdan himoya qilish esa alohida masala.
Ba’zan quyosh paneli tomda turib, tinchgina ishlaydi deb o‘ylash mumkin. Amalda esa uskuna ochiq havoda turadi va ob-havo, elektr tarmoqlari, montaj sifati va texnik xizmatga bog‘liq bo‘ladi.
Xavflar turlicha bo‘lishi mumkin:
Masalan, invertor ishdan chiqsa, panellar butun bo‘lishi mumkin, lekin tizim elektrni normal bera olmaydi. Shuning uchun bunday loyihalarda faqat ko‘rinib turgan panellarga emas, butun zanjirga qarash muhim.
Qayta tiklanuvchi energetika loyihalarida ikki xil savol bor: uskunaning o‘zi va obyekt olib kelishi kerak bo‘lgan pul.
Mulk sug‘urtasi uskunaning shikastlanishi yoki yo‘qolishini qoplashga yordam beradi. Masalan, do‘l panellarni sindirsa, sug‘urta shartnoma bo‘yicha ta’mir yoki almashtirish xarajatlarini ko‘rib chiqishi mumkin.
Faoliyat to‘xtab qolishini sug‘urtalash esa ish to‘xtashi sabab yo‘qotilgan daromad bilan bog‘liq. Masalan, yong‘indan keyin stansiya elektr ishlab chiqarmaydi va egasi to‘xtash davrida pul yo‘qotadi. Bunday qoplama odatda alohida yoki qo‘shimcha sifatida rasmiylashtiriladi.
Sodda qilib aytganda, bir qoplama “nima buzildi?” degan savolga javob beradi, ikkinchisi esa “bu ishlamaguncha biznes qancha yo‘qotdi?” degan savolga.
Qayta tiklanuvchi energetikada yaxshi uskuna sotib olishning o‘zi yetarli emas, uni to‘g‘ri o‘rnatish ham kerak. Noto‘g‘ri montaj qizib ketish, qisqa tutashuv, panellarning sust mahkamlanishi yoki boshqa muammolarga olib kelishi mumkin.
Sug‘urta kompaniyasi quyidagilarga e’tibor berishi mumkin:
Agar zarar o‘rnatish yoki foydalanish qoidalarining qo‘pol buzilishi sabab yuz bergan bo‘lsa, to‘lov bo‘yicha savollar paydo bo‘lishi mumkin. Shuning uchun hujjatlar va to‘g‘ri texnik xizmat bu yerda juda muhim.
Qayta tiklanuvchi energetika obyektlarini sug‘urtalash polis har qanday muammoni to‘laydi degani emas.
Odatda quyidagilar qoplanmasligi mumkin:
Oddiy mantiq shunday: sug‘urta shartnomada ko‘rsatilgan to‘satdan yuz beradigan hodisalarda yordam beradi, lekin ishlab chiqaruvchi kafolati, texnik xizmat va to‘g‘ri foydalanishning o‘rnini bosmaydi.
Biznes uchun qayta tiklanuvchi energetika elektr xarajatlarini kamaytirish va ish barqarorligini oshirish usuli bo‘lishi mumkin. Masalan, ombor, zavod, savdo markazi yoki fermer xo‘jaligi o‘z iste’molining bir qismini qoplash uchun quyosh panellari o‘rnatishi mumkin.
Loyiha qanchalik katta bo‘lsa, uskuna narxi va ehtimoliy zarar ham shunchalik katta bo‘ladi. Agar stansiya shikastlanish sabab to‘xtab qolsa, biznes faqat uskunani emas, kutilgan tejamkorlik yoki daromadning bir qismini ham yo‘qotishi mumkin.
Shuning uchun bunday loyihalarda sug‘urta investitsiyani himoya qilishga yordam beradi. Ayniqsa uskuna kreditga, lizingga olingan yoki korxonaning doimiy ishlashi uchun ishlatilsa, bu muhim.
Xususiy uylardagi quyosh panellari ham tobora tushunarli yechimga aylanmoqda. Oila elektr xarajatlarini kamaytirish yoki qo‘shimcha energiya manbasiga ega bo‘lish uchun panellar o‘rnatishi mumkin.
Lekin uy tizimi ham zarar ko‘rishi mumkin. Masalan, kuchli shamol mahkamlagichlarni shikastlaydi, do‘l panellarning bir qismini sindiradi yoki kuchlanish sakrashi yuz beradi. Agar uskuna qimmat bo‘lsa, ta’mir oilaviy budjetga og‘ir tushishi mumkin.
Shuning uchun uy egasi bunday tizim mulk sug‘urtasiga kiradimi, uni alohida ko‘rsatish kerakmi va qaysi xavflar qoplanishini oldindan tushunib olishi muhim.
Qayta tiklanuvchi energetika — tabiiy ravishda qayta tiklanadigan manbalardan energiya olish.
Masalan, quyosh, shamol, suv, biomassa va yer issiqligi.
Quyosh paneli — quyosh nurini elektr energiyasiga aylantiradigan qurilma.
Panellar ko‘pincha uylar, omborlar, zavodlar tomiga va alohida quyosh stansiyalariga o‘rnatiladi.
Invertor — panellardan keladigan elektrni tarmoqda ishlatishga mos shaklga o‘tkazishga yordam beradigan qurilma.
Agar invertor ishlamasa, butun tizim noto‘g‘ri ishlashi mumkin.
Akkumulyator batareyasi — energiyani keyinroq foydalanish uchun saqlaydigan uskuna.
U elektrni faqat ishlab chiqarilayotgan paytda emas, keyin ham ishlatishga yordam beradi.
Faoliyat to‘xtab qolishi — zarar yoki boshqa hodisa sabab biznes ishining to‘xtashi.
Energetika loyihalarida bu ishlab chiqarish va daromad yo‘qotilishini anglatishi mumkin.
Mulk sug‘urtasi — uskuna, bino va boshqa moddiy obyektlarni himoya qilish.
Qayta tiklanuvchi energetikada bu panellar, invertorlar, kabellar va boshqa texnikani himoya qilishi mumkin.
Qayta tiklanuvchi energetikani faqat muhandislar tushunishi kerak emas. Bu atama energiya, biznes, ko‘chmas mulk va sug‘urta haqida o‘ylayotgan har bir odam uchun foydali.
Ayniqsa quyidagi holatlarda muhim:
Asosiy fikr oddiy: qayta tiklanuvchi energetika tabiiy manbalardan energiya olishga yordam beradi, lekin stansiyalar va uskunalar baribir real xavflardan himoyaga muhtoj.
Tasavvur qilaylik, Samarqanddagi kompaniya ishlab chiqarish binosi tomiga quyosh panellari o‘rnatdi. Uskuna, invertorlar va montajning umumiy qiymati 850 mln so‘m bo‘ldi. Tizim elektr xarajatlarini kamaytirishi va kunduz kuni ishlab chiqarishni qisman ta’minlashi kerak edi.
Bir necha oydan keyin kuchli do‘l yog‘di. Panellarning bir qismi shikastlandi, bir nechta mahkamlagich bo‘shashdi, bir invertor esa kuchlanish sakrashidan keyin ishlamay qoldi.
Keyin quyidagilar bo‘ladi:
Natija oddiy: qayta tiklanuvchi energetika zamonaviy va foydali yo‘nalish, lekin uskuna o‘z-o‘zidan himoyalanmaydi. Investitsiyalar faqat omad va ob-havoga bog‘liq bo‘lib qolmasligi uchun sug‘urta himoyasini oldindan o‘ylab qo‘yish muhim.
Samarqandlik Aziz kichik ishlab chiqarish binosi tomiga quyosh panellari o‘rnatdi. Kuchli do‘ldan keyin panellarning bir qismi shikastlandi, ta’mir esa 72 mln so‘mga baholandi.
Agar panellar polisda ko‘rsatilgan va do‘l xavfi qoplamaga kiritilgan bo‘lsa, sug‘urta ta’mir yoki almashtirish xarajatlarini ko‘rib chiqishi mumkin edi. Bunday vaziyatda sug‘urta energiya tizimiga qilingan investitsiyani himoya qilishga yordam beradi.
Toshkentlik Madina xususiy uyi uchun 95 mln so‘mlik quyosh tizimini o‘rnatdi. Kuchlanish sakrashidan keyin invertor ishlamay qoldi, lekin panellarning o‘zi butun edi.
Sug‘urta invertor sug‘urtalangan uskunaga kiritilganmi va elektr xavflari qoplanganmi, tekshirardi. Agar bunday shartlar shartnomada bo‘lsa, zarar to‘liq yoki qisman qoplanishi mumkin edi.
Andijonlik Bekzod omborga quyosh panellari o‘rnatdi, lekin mulk sug‘urtasini rasmiylashtirishda bu haqda xabar bermadi. Bir necha oydan keyin kuchli shamol mahkamlagichlar va konstruksiyaning bir qismini shikastladi.
Sug‘urtaga uskunani qoplamaga kiritish qiyin bo‘ldi, chunki u polisda ko‘rsatilmagan edi. Shundan keyin Bekzod qimmat energetika uskunasini sug‘urta shartnomasiga oldindan kiritish kerakligini tushundi.
Bu transport vositasi harakati jarayonida yoki uning ishtirokida odamlar, transport vositalari, yo‘l inshootlari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetgan yo‘l hodisasidir.
Bu YTHni YPX xodimlarini chaqirmasdan soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtirish usuli bo‘lib, unda haydovchilar hodisa holatlarini sug‘urta uchun o‘zlari qayd etadilar.
KASKO — bu boshqaning mashinasini emas, aynan sizning avtomobilingizni himoya qiladigan sug‘urta. Juda sodda aytganda, bu mashina uchun moliyaviy yostiqcha kabi: avariya bo‘lsa, oyna sinsa, avtoturargohda shikast yetsa, daraxt tushsa yoki hatto mashina o‘g‘irlansa ham, katta xarajatlarning bir qismini sug‘urta kompaniyasi o‘z zimmasiga olishi mumkin. Asosiy g‘oya oddiy: KASKO sizni katta avtomobil xarajatlari bilan yolg‘iz qoldirmaslikka yordam beradi.
Avtofuqarolik javobgarligi — bu yo‘lda sizning aybingiz bilan boshqa odamlarning mashinasi, mol-mulki, sog‘lig‘i yoki hayotiga zarar yetsa, o‘sha zarar uchun sizning javobgarligingizdir. Juda sodda aytganda, bu rulda qilingan xato boshqaning zarariga aylanganda ishlaydigan qoidadir. Asosiy fikr oddiy: bu javobgarlik jabrlanuvchi kompensatsiyasiz qolmasligi, aybdor esa hamma xarajatni yolg‘iz o‘zi ko‘tarmasligi uchun kerak.
Avtokreditda sug‘urta shunchaki mashinaning o‘zi bilan emas, balki mashinani kreditga olish bilan bog‘liq himoyadir. Juda sodda aytganda, bank avtomobil uchun pul beradi va mashina ham, to‘lovlar jarayoni ham himoyalangan bo‘lishini xohlaydi. Shu sabab avtokredit bilan birga ko‘pincha sug‘urta ham bo‘ladi: u mashina bilan jiddiy muammo yuz bersa, ham bank, ham qarz oluvchi uchun xatarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu modulli avtosug‘urta mahsuloti bo‘lib, unda avtomobil egasi mashinaning qaysi qismlari va qaysi xatarlarini sug‘urta qilishni o‘zi tanlaydi
Mutaxassislarimiz eng yaxshi sug'urta himoyasini tanlashda yordam beradi
O'zbekcha