Tiklash qiymati — polisda nazarda tutilgan bo‘lsa, shikastlangan mulkni eskirishni chegirmasdan tiklash, ta’mirlash yoki yangi o‘xshashiga almashtirish uchun kerak bo‘ladigan summadir.
Tiklash qiymati — sug‘urta shartnomasida shunday tartib nazarda tutilgan bo‘lsa, shikastlangan mulkni eskirishni chegirmasdan tiklash, ta’mirlash yoki yangi o‘xshashiga almashtirish uchun kerak bo‘ladigan summadir. Bu atama ko‘pincha mulkiy sug‘urtada uchraydi: binolar, xonadonlar, uskunalar, texnika, omborlar, do‘konlar va ishlab chiqarish obyektlarini sug‘urtalashda.
Oddiy qilib aytganda:
Demak, tiklash qiymati oddiy savolga javob beradi: bugun xuddi shunday mulkka yana ega bo‘lish yoki uni ish holatiga qaytarish uchun qancha pul kerak?
Tiklash qiymatini suv bosgan xonadonni ta’mirlash bilan solishtirish mumkin. Agar shift, devorlar va elektr simlari zarar ko‘rgan bo‘lsa, xonadon bozorda qancha turishini bilish yetarli emas. Muhim savol boshqacha: hammasini avvalgi holatga qaytarish — material olish, ustalarga to‘lash, shikastlangan qismlarni almashtirish qancha turadi?
Biznes sug‘urtasida ham shu mantiq ishlaydi. Agar ombordagi uskunaga yong‘in zarar yetkazsa, sug‘urta faqat uskuna eski yoki yangi ekaniga qaramaydi. Shartnomaga qaraydi: tiklash, ta’mirlash yoki o‘xshash uskunani sotib olish qiymati hisoblanadimi?
Asosiy fikr oddiy: tiklash qiymati mulkning bozordagi sotish narxini emas, uni normal holatga qaytarish narxini ko‘rsatadi.
Bu atama muhim, chunki sug‘urta to‘lovi miqdori unga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Mulkiy sug‘urtada zarar qanday baholanishini oldindan tushunish kerak: tiklash qiymati bo‘yichami, bozor qiymati bo‘yichami, qoldiq qiymat bo‘yichami yoki boshqa qoidalar asosidami.
Masalan, korxona stanokni sug‘urtalagan. Yong‘indan keyin stanokni almashtirish kerak. Agar shartnoma tiklash qiymati bo‘yicha ishlasa, hisob-kitob yangi o‘xshash stanok narxidan kelib chiqishi mumkin. Agar eskirish hisobga olinsa, to‘lov pastroq bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun polis rasmiylashtirishda faqat sug‘urta summasiga emas, mulk qanday baholanishiga ham qarash kerak. Sug‘urta summasi bir xil bo‘lgan ikki polis zarar vaqtida turlicha natija berishi mumkin.
Bu tushunchalar ko‘p adashtiriladi, lekin ular bir xil emas.
Bozor qiymati — mulkni bozorda sotish mumkin bo‘lgan narx. U yoshiga, holatiga, talabga, joylashuviga va boshqa omillarga bog‘liq.
Tiklash qiymati — mulkni tiklash yoki yangi o‘xshashiga almashtirish uchun kerak bo‘ladigan summa. U ko‘proq materiallar, ish haqi, yetkazib berish, montaj va o‘xshash obyektni sotib olish xarajatlari bilan bog‘liq.
Masalan, eski ishlab chiqarish binosining bozor qiymati bir xil bo‘lishi mumkin, lekin uni yong‘indan keyin tiklash boshqa miqdordagi pulni talab qilishi mumkin. Sug‘urtada bu farq juda muhim.
Qoldiq qiymat mulkning eskirishini hisobga oladi. Obyekt qancha eski va ko‘p ishlatilgan bo‘lsa, uning qoldiq qiymati shuncha past bo‘lishi mumkin.
Tiklash qiymati esa odatda obyekt yosh sabab qancha qiymat yo‘qotganiga emas, uni tiklash yoki almashtirish uchun qancha pul kerakligiga qaraydi.
Masalan, konditsioner 5 yil oldin 7 mln so‘mga olingan. Hozir shunga o‘xshash yangi konditsioner 10 mln so‘m turadi. Eski konditsionerning qoldiq qiymati eskirish sabab pastroq bo‘lishi mumkin, tiklash qiymati esa yangi o‘xshashini sotib olish va o‘rnatish narxiga yaqin bo‘ladi.
Sodda qilib aytganda, qoldiq qiymat “eskirgan obyekt hozir qancha turadi?” deb so‘raydi. Tiklash qiymati esa “xuddi shunday ishlaydigan obyektni yana qo‘yish uchun qancha kerak?” deb so‘raydi.
Tiklash qiymati ko‘pincha mulkni sotish uchun baholash emas, uni tiklash muhim bo‘lgan joylarda ishlatiladi.
Masalan:
Oddiy odam uchun bu xonadon, uy, texnika yoki ta’mir bo‘lishi mumkin. Biznes uchun esa bino, uskuna, ombor, savdo uskunasi yoki ishlab chiqarish liniyasi.
Tiklash qiymati tarkibi mulk turi va shartnoma shartlariga bog‘liq. Hammasi avtomatik kiradi deb o‘ylamaslik kerak.
Hisob-kitobga quyidagilar kirishi mumkin:
Aniq tarkibni har doim shartnomadan ko‘rish kerak. Bir polis faqat ta’mirni qoplashi mumkin, boshqasi ta’mir va yetkazib berishni, uchinchisi esa montajni ham qoplashi mumkin.
Tiklash qiymati sug‘urta har qanday yaxshilash yoki modernizatsiyani to‘laydi degani emas.
Odatda quyidagilar kirmasligi mumkin:
Oddiy mantiq shunday: tiklash qiymati mulkni solishtiriladigan holatga qaytarishga yordam beradi, lekin sug‘urta hodisasini bepul yangilanishga aylantirmaydi.
Agar mulk haqiqiy tiklash qiymatidan past summaga sug‘urtalangan bo‘lsa, yetarli sug‘urtalanmaslik muammosi paydo bo‘lishi mumkin. Bu sug‘urta summasi to‘liq tiklash uchun yetmasligini anglatadi.
Masalan, omborni tiklash aslida 1 mlrd so‘m turadi, lekin polisda sug‘urta summasi 600 mln so‘m deb ko‘rsatilgan. Katta yong‘indan keyin bu pul to‘liq ta’mir yoki qayta qurish uchun yetmasligi mumkin.
Shuning uchun mulkni sug‘urtalashda summani “taxminan” tanlamagan yaxshi. Bugun obyektni tiklash qancha turishini materiallar, ishlar, yetkazib berish va montaj bilan birga oldindan baholash foydali.
Tiklash qiymatini hisoblash uchun hujjatlar kerak. Ular aynan nima shikastlanganini va uni ish holatiga qaytarish qancha turishini ko‘rsatadi.
Quyidagilar kerak bo‘lishi mumkin:
Hujjatlar qanchalik tushunarli bo‘lsa, zararni tasdiqlash va to‘lovni ortiqcha tortishuvsiz hisoblash shunchalik oson bo‘ladi.
Sug‘urta hodisasidan keyin sug‘urta kompaniyasi odatda holatlarni tekshiradi, mulkni ko‘rikdan o‘tkazadi va hujjatlarni o‘rganadi. Keyin qaysi shikastlar sug‘urta hodisasi bilan bog‘liq ekani va tiklash qancha turishi aniqlanadi.
Jarayon odatda shunday bo‘ladi:
Agar shartnomada tiklash qiymati nazarda tutilgan bo‘lsa, hisob-kitob yangi o‘xshashiga almashtirish yoki ta’mir qiymatiga yaqinroq bo‘ladi, lekin baribir polis shartlari va limitlari doirasida.
Tiklash qiymati — mulkni yangi o‘xshashiga almashtirish, ta’mirlash yoki tiklash uchun kerak bo‘ladigan summa.
U obyektni normal holatga qaytarish qancha turishini ko‘rsatadi.
Bozor qiymati — mulkni sotish mumkin bo‘lgan narx.
U tiklash uchun kerak bo‘ladigan summadan farq qilishi mumkin.
Qoldiq qiymat — mulkning eskirish hisobga olingan qiymati.
Eski mulk qoldiq qiymat bo‘yicha yangi o‘xshashidan arzonroq baholanishi mumkin.
Eskirish — yosh, foydalanish va holat sabab qiymatning kamayishi.
Masalan, bir necha yil ishlagan texnika odatda yangisidan kamroq qiymatga ega hisoblanadi.
Sug‘urta summasi — shartnoma bo‘yicha sug‘urta javob beradigan eng yuqori summa.
Agar u haqiqiy tiklash qiymatidan past bo‘lsa, to‘lov yetmasligi mumkin.
Smeta — kelajakdagi ta’mir yoki tiklash xarajatlari hisob-kitobi.
U materiallar, ishlar va o‘rnatish uchun qancha pul kerakligini tushunishga yordam beradi.
Tiklash qiymatini mulkni sug‘urtalaydigan har bir odam tushungani foydali.
Ayniqsa quyidagi holatlarda muhim:
Asosiy fikr oddiy: tiklash qiymati zarar bo‘lgandan keyin mulkni ishchi yoki normal holatga qaytarish uchun aslida qancha pul kerakligini tushunishga yordam beradi.
Tasavvur qilaylik, Toshkentdagi kompaniya ombor binosi va uskunalarni sug‘urtaladi. Polisda sug‘urta summasi 900 mln so‘m deb ko‘rsatilgan. Bir necha oydan keyin omborda yong‘in bo‘ldi: pardozning bir qismi, elektr simlari, stellajlar va qadoqlash uskunasi zarar ko‘rdi.
Ko‘rikdan keyin pudratchi smeta tayyorladi: pardozni tiklash — 180 mln so‘m, elektr simlarini almashtirish — 90 mln so‘m, yangi stellajlar — 120 mln so‘m, uskunani ta’mirlash — 210 mln so‘m. Umumiy tiklash summasi 600 mln so‘m bo‘ldi.
Keyin quyidagilar bo‘ladi:
Natija oddiy: tiklash qiymati zararni “taxminan” emas, mulkni normal holatga qaytarish uchun kerak bo‘ladigan real xarajatlar orqali hisoblashga yordam beradi. Lekin yakuniy to‘lov baribir polis shartlari, limitlar, hujjatlar va istisnolarga bog‘liq.
Toshkentlik Aziz ombor va uskunalarni sug‘urtaladi. Yong‘indan keyin pudratchi pardoz, elektr simlari va stellajlarni tiklashni 390 mln so‘mga baholadi.
Agar shartnomada tiklash qiymati bo‘yicha hisob-kitob nazarda tutilgan bo‘lsa, sug‘urta shikastlangan elementlarni ta’mirlash va almashtirish bo‘yicha real xarajatlarni ko‘rib chiqishi mumkin edi. Bu Azizga omborni ish holatiga qaytarishga yordam berardi.
Samarqandlik Madina kichik sex uchun uskunani sug‘urtaladi. Suv bosgandan keyin 6 yillik stanok ishlamay qoldi, yangi o‘xshashi esa 85 mln so‘m turardi.
Sug‘urta to‘lov tiklash qiymati bo‘yicha yoki eskirishni hisobga olib hisoblanishini tekshirardi. Agar shartnoma eskirishni hisobga olsa, summa yangi stanok narxidan pastroq bo‘lishi mumkin edi.
Andijonlik Bekzod do‘konni 300 mln so‘mga sug‘urtaladi, lekin jiddiy zarardan keyin real tiklash taxminan 500 mln so‘mga tushishi mumkin edi. Yong‘indan keyin xarajatlar kutilganidan yuqori bo‘ldi.
Zarar tiklash qiymati bo‘yicha hisoblansa ham, to‘lov shartnoma va sug‘urta summasi bilan cheklanardi. Bekzod mulkni sug‘urtalashda real tiklash qiymatiga yaqin summa ko‘rsatish muhimligini tushundi.
Bu transport vositasi harakati jarayonida yoki uning ishtirokida odamlar, transport vositalari, yo‘l inshootlari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetgan yo‘l hodisasidir.
Bu YTHni YPX xodimlarini chaqirmasdan soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtirish usuli bo‘lib, unda haydovchilar hodisa holatlarini sug‘urta uchun o‘zlari qayd etadilar.
KASKO — bu boshqaning mashinasini emas, aynan sizning avtomobilingizni himoya qiladigan sug‘urta. Juda sodda aytganda, bu mashina uchun moliyaviy yostiqcha kabi: avariya bo‘lsa, oyna sinsa, avtoturargohda shikast yetsa, daraxt tushsa yoki hatto mashina o‘g‘irlansa ham, katta xarajatlarning bir qismini sug‘urta kompaniyasi o‘z zimmasiga olishi mumkin. Asosiy g‘oya oddiy: KASKO sizni katta avtomobil xarajatlari bilan yolg‘iz qoldirmaslikka yordam beradi.
Avtofuqarolik javobgarligi — bu yo‘lda sizning aybingiz bilan boshqa odamlarning mashinasi, mol-mulki, sog‘lig‘i yoki hayotiga zarar yetsa, o‘sha zarar uchun sizning javobgarligingizdir. Juda sodda aytganda, bu rulda qilingan xato boshqaning zarariga aylanganda ishlaydigan qoidadir. Asosiy fikr oddiy: bu javobgarlik jabrlanuvchi kompensatsiyasiz qolmasligi, aybdor esa hamma xarajatni yolg‘iz o‘zi ko‘tarmasligi uchun kerak.
Avtokreditda sug‘urta shunchaki mashinaning o‘zi bilan emas, balki mashinani kreditga olish bilan bog‘liq himoyadir. Juda sodda aytganda, bank avtomobil uchun pul beradi va mashina ham, to‘lovlar jarayoni ham himoyalangan bo‘lishini xohlaydi. Shu sabab avtokredit bilan birga ko‘pincha sug‘urta ham bo‘ladi: u mashina bilan jiddiy muammo yuz bersa, ham bank, ham qarz oluvchi uchun xatarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu modulli avtosug‘urta mahsuloti bo‘lib, unda avtomobil egasi mashinaning qaysi qismlari va qaysi xatarlarini sug‘urta qilishni o‘zi tanlaydi
Mutaxassislarimiz eng yaxshi sug'urta himoyasini tanlashda yordam beradi
O'zbekcha