Axloqiy xavf — sug‘urta himoyasi zararning oldini olish rag‘batini susaytirishi yoki ishtirokchi xulq-atvoriga ta’sir qilishi ehtimoli.
Sug‘urta ayrim hodisalarning moliyaviy oqibatini kamaytiradi. Shu bilan birga, u xulq-atvorni ham o‘zgartirishi mumkin: shaxs yoki kompaniya ehtimoliy zararning bir qismini sug‘urtalovchi qoplaydi deb, oldini olish choralariga kamroq e’tibor beradi. Bu ta’sir axloqiy xavf (moral hazard) deb ataladi.
Sodda qilib aytganda:
Axloqiy xavf — himoya mavjudligi sababli salbiy oqibatlarning bir qismini boshqa tomon ko‘tarishi va buning natijasida ishtirokchining rag‘bati yoki xulq-atvori o‘zgarishi ehtimoli. Sug‘urtada bu boshqa tomon, shartnoma doirasida, sug‘urtalovchi bo‘ladi.
Atama ikki yaqin ma’noda ishlatiladi. An’anaviy sug‘urta talqinida zarar ehtimolini oshiradigan insofsizlik yoki xulq xususiyatlariga urg‘u beriladi. Iqtisodiy talqinda ma’no kengroq: himoya paydo bo‘lgach, zararning oldini olish rag‘bati susayishi ham shunga kiradi.
O‘xshash so‘zlarga qaramay, moral hazard — xavf va rag‘bat haqidagi tushuncha. Ma’naviy zarar esa jabrlanuvchining jismoniy yoki ruhiy azoblari va ularni qoplash masalasiga tegishli. Bu ikki atama turli vaziyatlarni anglatadi.
Shartnoma tuzilgach, mijoz mol-mulkni himoya qilish endi butunlay sug‘urtalovchining vazifasi deb o‘ylashi mumkin. Kompaniya signalizatsiyani kamroq tekshiradi, uskunaga xizmat ko‘rsatishni kechiktiradi yoki ma’lum xavf manbasini e’tiborsiz qoldiradi. Xavf polisning o‘zidan emas, profilaktikaga munosabat o‘zgarishidan paydo bo‘ladi.
Sug‘urtalovchi xulq-atvorni xavf haqidagi boshqa ma’lumotlar bilan birga baholaydi. Shu sababli muhim faktlarni aniq ko‘rsatish va sug‘urtada ma’lumotlarni oshkor qilish qoidalariga rioya etish kerak.
Sug‘urta firibgarligi qasddan aldashni anglatadi: masalan, hodisani sahnalashtirish yoki to‘lov olish uchun hujjatlarni bila turib buzib ko‘rsatish. Axloqiy xavf kengroq tushuncha. U aldovsiz va sug‘urta hodisasini keltirib chiqarish niyatisiz ehtiyotkorlikning susayishida ham ko‘rinishi mumkin.
Har bir xato yoki ehtiyotsizlik axloqiy xavfni avtomatik tasdiqlamaydi. Axloqiy xavf borligi ham mijozni firibgar deb atashga asos emas. Huquqiy bahoda haqiqiy harakatlar, qasd, sababiy bog‘lanish, qonun va shartnoma hisobga olinadi.
O‘zbekiston qonunchiligida moral hazard mustaqil va universal rad etish asosi sifatida ishlatilmaydi. Buning o‘rniga tomonlarning aniq majburiyatlari va harakatlari baholanadi.
Mol-mulk sug‘urtasi hodisasi yuz berganda sug‘urta qildiruvchi zararni kamaytirish uchun oqilona va mumkin bo‘lgan choralarni ko‘rishi, o‘ziga ma’lum sug‘urtalovchi ko‘rsatmalariga amal qilishi kerak. Bunday choralarni qasddan ko‘rmaslik va sug‘urta hodisasini qasddan yuzaga keltirish alohida huquqiy oqibatlarga ega. Qo‘pol ehtiyotsizlik ham avtomatik rad javobi degani emas: bunday oqibat faqat qonunda bevosita nazarda tutilgan holatda mumkin. Natija faktlar, hujjatlar va amaldagi normalarga bog‘liq.
Quyidagi vositalar qo‘llanishi mumkin:
Bu vositalar axloqiy xavfni butunlay yo‘q qilmaydi. Ular vazifalarni aniq saqlashga va zararning oldini olish rag‘batini qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. EUROASIA Insurance sug‘urta mahsulotini tanlashda aynan qaysi choralar uning shartlarida borligini tekshiring.
Shartnomani imzolashdan oldin va uning amal qilish davrida:
Kengroq tushuntirish uchun O‘zbekistonda sug‘urta qanday ishlaydi maqolasiga qarang.
Axloqiy xavf mijozlar, anderrayterlar, xavfsizlik mutaxassislari va sug‘urtalangan mol-mulk uchun mas’ul xodimlar uchun muhim. Polis ehtiyotkorlik o‘rnini bosmasligini mijozga, obyekt va undan foydalanish usulini birga baholash kerakligini sug‘urtalovchiga eslatadi.
Kompaniya omborni sug‘urtalaydi va keyin sug‘urtalovchi har qanday zararni qoplaydi deb, himoya tizimlarini kamroq tekshiradi. Bu rag‘bat o‘zgarishi, ya’ni axloqiy xavf misolidir. Ammo atamaning o‘zi da’vo bo‘yicha qaror chiqarish uchun yetarli emas. Nima yuz bergani, qanday majburiyatlar mavjudligi, qanday choralar ko‘rish mumkin bo‘lgani va xulq-atvor zararga ta’sir qilgani aniqlanadi. Natija qonun, shartnoma va tasdiqlangan holatlarga bog‘liq.
Toshkentlik Nodira kvartirasini sug‘urtaladi, lekin elektr simlarini tekshirish va safar oldidan suvni yopishni davom ettirdi. Shartnomada ko‘rsatilgan hodisa yuz berganda u zararni kamaytirish uchun xavfsiz choralar ko‘rdi.
Sug‘urtalovchi hodisa va hujjatlarni shartnoma bo‘yicha ko‘rib chiqdi. Polis mavjudligi Nodiraning xulq-atvorini o‘zgartirmadi va zarar profilaktikasi bo‘yicha qo‘shimcha nizo tug‘dirmadi.
Samarqandlik Aziz omborni sug‘urtalagach, ehtimoliy zarar sug‘urtalovchining tashvishi deb, himoya tizimlarini kamroq tekshira boshladi. Keyin hodisa yuz berdi.
Bu axloqiy xavfga o‘xshaydi, ammo firibgarlikni isbotlamaydi. Sug‘urtalovchi sabablar, shartnomadagi majburiyatlar va mijoz harakatining ta’sirini tekshiradi; qoplama aniqlangan faktlar va shartlarga bog‘liq.
Andijonlik Bekzod sug‘urtalangan mol-mulkka qasddan zarar yetkazib, hodisani tasodifan yuz bergandek ko‘rsatib ariza beradi.
Bu endi faqat axloqiy xavf emas, balki qasd va ehtimoliy firibgarlik masalasidir. Holatlar tasdiqlansa, qaror qonun va shartnoma asosida qabul qilinadi; sug‘urta qasddan yetkazilgan zarar uchun mo‘ljallanmagan.
Bu transport vositasi harakati jarayonida yoki uning ishtirokida odamlar, transport vositalari, yo‘l inshootlari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetgan yo‘l hodisasidir.
Bu YTHni YPX xodimlarini chaqirmasdan soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtirish usuli bo‘lib, unda haydovchilar hodisa holatlarini sug‘urta uchun o‘zlari qayd etadilar.
KASKO — bu boshqaning mashinasini emas, aynan sizning avtomobilingizni himoya qiladigan sug‘urta. Juda sodda aytganda, bu mashina uchun moliyaviy yostiqcha kabi: avariya bo‘lsa, oyna sinsa, avtoturargohda shikast yetsa, daraxt tushsa yoki hatto mashina o‘g‘irlansa ham, katta xarajatlarning bir qismini sug‘urta kompaniyasi o‘z zimmasiga olishi mumkin. Asosiy g‘oya oddiy: KASKO sizni katta avtomobil xarajatlari bilan yolg‘iz qoldirmaslikka yordam beradi.
Avtofuqarolik javobgarligi — transport vositasidan foydalanishda boshqa odamlarga yoki ularning mol-mulkiga yetkazilgan zararni qoplash majburiyati. Zarar uchun kim javobgar bo‘lishi qonun va hodisa holatlariga ko‘ra belgilanadi.
Avtokreditda sug‘urta shunchaki mashinaning o‘zi bilan emas, balki mashinani kreditga olish bilan bog‘liq himoyadir. Juda sodda aytganda, bank avtomobil uchun pul beradi va mashina ham, to‘lovlar jarayoni ham himoyalangan bo‘lishini xohlaydi. Shu sabab avtokredit bilan birga ko‘pincha sug‘urta ham bo‘ladi: u mashina bilan jiddiy muammo yuz bersa, ham bank, ham qarz oluvchi uchun xatarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu modulli avtosug‘urta mahsuloti bo‘lib, unda avtomobil egasi mashinaning qaysi qismlari va qaysi xatarlarini sug‘urta qilishni o‘zi tanlaydi
Mutaxassislarimiz eng yaxshi sug'urta himoyasini tanlashda yordam beradi
O'zbekcha