Ахлоқий хавф

Суғурта айрим ҳодисаларнинг молиявий оқибатини камайтиради. Шу билан бирга, у хулқ-атворни ҳам ўзгартириши мумкин: шахс ёки компания эҳтимолий зарарнинг бир қисмини суғурталовчи қоплайди деб, олдини олиш чораларига камроқ эътибор беради. Бу таъсир ахлоқий хавф (moral hazard) деб аталади.

Содда қилиб айтганда:

• суғуртадан олдин одам зарарнинг олдини олишга кучлироқ интилади;
• ҳимоя пайдо бўлгач, бу рағбат баъзан сусайиши мумкин;
• натижада ҳодиса эҳтимоли ёки зарар ҳажми ошиши мумкин;
• атама хавфни тасвирлайди, айб ёки фирибгарликни исботламайди.

Ахлоқий хавф нимани англатади

Ахлоқий хавф — ҳимоя мавжудлиги сабабли салбий оқибатларнинг бир қисмини бошқа томон кўтариши ва бунинг натижасида иштирокчининг рағбати ёки хулқ-атвори ўзгариши эҳтимоли. Суғуртада бу бошқа томон, шартнома доирасида, суғурталовчи бўлади.

Атама икки яқин маънода ишлатилади. Анъанавий суғурта талқинида зарар эҳтимолини оширадиган инсофсизлик ёки хулқ хусусиятларига урғу берилади. Иқтисодий талқинда маъно кенгроқ: ҳимоя пайдо бўлгач, зарарнинг олдини олиш рағбати сусайиши ҳам шунга киради.

Нега бу маънавий зарар эмас

Ўхшаш сўзларга қарамай, moral hazard — хавф ва рағбат ҳақидаги тушунча. Маънавий зарар эса жабрланувчининг жисмоний ёки руҳий азоблари ва уларни қоплаш масаласига тегишли. Бу икки атама турли вазиятларни англатади.

Суғуртада қандай юзага келади

Шартнома тузилгач, мижоз мол-мулкни ҳимоя қилиш энди бутунлай суғурталовчининг вазифаси деб ўйлаши мумкин. Компания сигнализацияни камроқ текширади, ускунага хизмат кўрсатишни кечиктиради ёки маълум хавф манбасини эътиборсиз қолдиради. Хавф полиснинг ўзидан эмас, профилактикага муносабат ўзгаришидан пайдо бўлади.

Суғурталовчи хулқ-атворни хавф ҳақидаги бошқа маълумотлар билан бирга баҳолайди. Шу сабабли муҳим фактларни аниқ кўрсатиш ва суғуртада маълумотларни ошкор қилиш қоидаларига риоя этиш керак.

Ахлоқий хавф фирибгарликдан нимаси билан фарқ қилади

Суғурта фирибгарлиги қасддан алдашни англатади: масалан, ҳодисани саҳналаштириш ёки тўлов олиш учун ҳужжатларни била туриб бузиб кўрсатиш. Ахлоқий хавф кенгроқ тушунча. У алдовсиз ва суғурта ҳодисасини келтириб чиқариш ниятисиз эҳтиёткорликнинг сусайишида ҳам кўриниши мумкин.

Ҳар бир хато ёки эҳтиётсизлик ахлоқий хавфни автоматик тасдиқламайди. Ахлоқий хавф борлиги ҳам мижозни фирибгар деб аташга асос эмас. Ҳуқуқий баҳода ҳақиқий ҳаракатлар, қасд, сабабий боғланиш, қонун ва шартнома ҳисобга олинади.

Ўзбекистонда нималар муҳим

Ўзбекистон қонунчилигида moral hazard мустақил ва универсал рад этиш асоси сифатида ишлатилмайди. Бунинг ўрнига томонларнинг аниқ мажбуриятлари ва ҳаракатлари баҳоланади.

Мол-мулк суғуртаси ҳодисаси юз берганда суғурта қилдирувчи зарарни камайтириш учун оқилона ва мумкин бўлган чораларни кўриши, ўзига маълум суғурталовчи кўрсатмаларига амал қилиши керак. Бундай чораларни қасддан кўрмаслик ва суғурта ҳодисасини қасддан юзага келтириш алоҳида ҳуқуқий оқибатларга эга. Қўпол эҳтиётсизлик ҳам автоматик рад жавоби дегани эмас: бундай оқибат фақат қонунда бевосита назарда тутилган ҳолатда мумкин. Натижа фактлар, ҳужжатлар ва амалдаги нормаларга боғлиқ.

Суғурталовчилар хавфни қандай бошқаради

Қуйидаги воситалар қўлланиши мумкин:

• шартномадан олдинги хавф саволлари;
• хавфсизлик талаблари ва ўзгаришлар ҳақида хабар бериш;
• ҳодиса ва ҳужжатларни текшириш;
• маҳсулотда назарда тутилган бўлса, франшиза;
• аниқ ёзилган истиснолар ва чекловлар.

Бу воситалар ахлоқий хавфни бутунлай йўқ қилмайди. Улар вазифаларни аниқ сақлашга ва зарарнинг олдини олиш рағбатини қўллаб-қувватлашга ёрдам беради. EUROASIA Insurance суғурта маҳсулотини танлашда айнан қайси чоралар унинг шартларида борлигини текширинг.

Мижоз нималарни текшириши керак

Шартномани имзолашдан олдин ва унинг амал қилиш даврида:

• полис олингач ҳам одатий хавфсизлик чораларини давом эттириш;
• суғурталовчи саволларига аниқ жавоб бериш;
• хавфга таъсир қиладиган ўзгаришларни хабар қилиш;
• ҳодиса пайтида зарарни камайтириш учун хавфсиз ва оқилона чоралар кўриш;
• ариза, шартнома, хабарнома ва тасдиқловчи ҳужжатларни сақлаш;
• франшиза, истиснолар, мажбуриятлар ва даъвони кўриб чиқиш тартибини текшириш керак.

Кенгроқ тушунтириш учун Ўзбекистонда суғурта қандай ишлайди мақоласига қаранг.

Бу атама кимлар учун муҳим

Ахлоқий хавф мижозлар, андеррайтерлар, хавфсизлик мутахассислари ва суғурталанган мол-мулк учун масъул ходимлар учун муҳим. Полис эҳтиёткорлик ўрнини босмаслигини мижозга, объект ва ундан фойдаланиш усулини бирга баҳолаш кераклигини суғурталовчига эслатади.

Ҳолат таҳлили

Компания омборни суғурталайди ва кейин суғурталовчи ҳар қандай зарарни қоплайди деб, ҳимоя тизимларини камроқ текширади. Бу рағбат ўзгариши, яъни ахлоқий хавф мисолидир. Аммо атаманинг ўзи даъво бўйича қарор чиқариш учун етарли эмас. Нима юз бергани, қандай мажбуриятлар мавжудлиги, қандай чоралар кўриш мумкин бўлгани ва хулқ-атвор зарарга таъсир қилгани аниқланади. Натижа қонун, шартнома ва тасдиқланган ҳолатларга боғлиқ.