Франшиза

Аварияда кейинги таъмир 4 200 000 сўм турди, суғурта компанияси эса 3 700 000 сўм тўлади. Қолган 500 000 сўмни автомобиль эгаси ўзи қоплади ва шартномага кўра шундай бўлиши лозим эди: полисда франшиза белгиланган эди — бу зарарнинг эга олдиндан ўз зиммасига олган қисми.

Энг содда шаклда:

• франшиза — зарарнинг сизга тегишли қисми, суғурталовчи уни қопламайди;
• у ҳодисадан кейин эмас, шартномада олдиндан келишиб олинади;
• қанча кўп қисмини ўз зиммангизга олсангиз, полис шунча арзон;
• айрим маҳсулотларда у мавжуд, айримларида умуман йўқ.

Франшиза нима

Ўзбекистон Республикасининг «Суғурта фаолияти тўғрисида»ги қонуни франшизани суғурта қилдирувчи зарарининг шартнома бўйича суғурталовчи томонидан қопланмайдиган қисми сифатида таърифлайди. Амалда бу суғурта ишга тушишидан олдин сиз ўз чўнтагингиздан тўлайдиган сумма.

Уни икки хил белгилаш мумкин: суғурта суммасидан фоиз сифатида ёки аниқ сўм миқдорида. Қонун франшизани шартли ва шартсиз турларга ажратади, шартномада эса бошқа турлар ҳам назарда тутилиши мумкин — масалан, вақтинчалик франшиза. Сизда қайси вариант амал қилишини шартномангиз шартлари белгилайди: «франшиза мана шундай ишлайди» деган ягона жавоб мавжуд эмас.

Буни алмашув сифатида тушуниш мумкин: рискнинг бир қисмини ўзингиз оласиз — суғурталовчи қолгани учун камроқ пул олади. Франшиза қанча юқори бўлса, мукофот пули шунча паст.

Шартсиз ва шартли франшиза — фарқи қаерда кўринади

Шартсиз франшиза тўловдан доим айирилади. Франшиза 1 000 000 сўм бўлганда 3 000 000 сўмлик зарар учун сиз 2 000 000 сўм оласиз. 800 000 сўмлик зарар учун эса ҳеч нима олмайсиз, чунки у франшизадан кам.

Шартли франшиза остона каби ишлайди. Ўша миллион билан: 800 000 сўмлик зарар бўйича тўлов йўқ, 3 000 000 сўмлик зарар эса ҳеч қандай айирмасдан тўлиқ қопланади. Шартли франшиза майда мурожаатларни саралайди, катта зарар юз берганда эса гўё умуман йўқдек иш тутади.

Фарқ айнан катта ҳодисада кўринади: шартсиз франшизада ўз қисмингизни доим кўтарасиз, шартлисида эса фақат зарар остонадан паст бўлгунича.

Вақтинчалик франшиза — ҳимоя дарҳол бошланмаганда

Бу пул эмас, кунлар ҳақида. Вақтинчалик франшиза — тўловдан кейинги давр бўлиб, бу вақтда суғурталовчининг мажбуриятлари ҳали амал қилмайди.

Euro KASKOда у мукофот пули тўланган кундан бошлаб 3 календарь кунни ташкил этади, бахтсиз ҳодисалардан оддий полисда ҳам шунча, қуёш панеллари суғуртасида эса 7 календарь кун. Полисни расмийлаштириб, иккинчи куни ҳодисага тушсангиз, у қопланмайди — бу «расмиятчилик учун рад этиш» эмас, шартноманинг тўғридан-тўғри шарти.

Алоҳида нозик жиҳат: EUROASIA офертларида у «вақтинчалик (шартли) франшиза» деб юритилади. Полисини дарслик билан солиштираётган ўқувчи шу жойда адашади — механикаси бўйича бу кутиш даври, пул остонаси эмас.

Франшиза лимит ва суғурта суммасидан нимаси билан фарқ қилади

Уларни тез-тез чалкаштиришади, ҳолбуки улар турли томондан ишлайди.

• Франшиза тўловнинг пастини кесади: майда зарарлар сизда қолади.
• Суғурта суммаси юқорисини чеклайди: суғурталовчи ундан кўп тўламайди.
• Лимит — алоҳида қоплама ичидаги шифт ва у умумий суғурта суммаси билан боғланган бўлиши мумкин.

Мисол: суғурта суммаси 100 000 000 сўм, франшиза 1 000 000. 500 000 сўмлик зарарни ўзингиз тўлайсиз. 150 000 000 сўмлик зарарда 100 000 000 оласиз — шифт шу ерда тўхтатади.

Франшиза қаерда учрайди, қаерда йўқ

• КАСКОда франшиза шартсиз, унинг миқдори полисда қайд қилинади — барча дастурлар учун ягона рақам йўқ.
• Euro KASKOда 3 кунлик вақтинчалик франшиза мавжуд.
• Техникани суғурталашда («Харидни ҳимоя қилиш») ҳар бир ҳодиса бўйича зарарнинг 20 фоизи миқдорида шартсиз франшиза қўлланилади.
• Саёҳат полисида франшиза умуман йўқ: қоплама харажатларнинг биринчи евросидан ишлайди. Сурункали касалликлар бўйича 500 евролик чеклов эса қоплама лимити, франшиза эмас.
• EUROASIAнинг мажбурий автосуғурта (e-OSAGO) офертасида франшиза умуман тилга олинмайди — мажбурий полисни арзонлаштириш учун унга умид қилманг.

Шартномани имзолашдан олдин нимани текшириш керак

• франшиза умуман борми ва қайси турдаги;
• у қандай белгиланган — суғурта суммасидан фоизми ёки аниқ суммами;
• у ҳар бир ҳодисага қўлланиладими ёки шартнома муддатида бир марта;
• вақтинчалик франшиза борми ва ҳимоя қайси кундан бошланади;
• франшиза тарқалмайдиган қопламалар борми.

Кўп учрайдиган хатолар

Франшизани жарима деб ҳисоблаш. Расмийлаштириш пайтида шу шарт учун сиз полис нархида чегирма олгансиз — бу жазо эмас.

Энг арзон полисни қувиш. Паст нарх кўпинча юқори франшизани англатади: барибир тўлайсиз, фақат пул аллақачон танқис бўлган пайтда.

«Тўлов йўқ»ни рад этиш билан чалкаштириш. Зарар франшизадан кам бўлса, айириш учун ҳеч нима қолмайди: суғурта қопламаси ҳисоб-китоб бўйича юзага келмайди. Ҳодисанинг ўзи эса суғурта ҳодисаси деб тан олиниши мумкин.

Кутиш кунларини унутиш. Вақтинчалик франшиза энг алам қиладигани: полис қўлингизда, ҳимоя эса ҳали бошланмаган.

Муҳим атамалар содда тилда

Суғурта суммаси — суғурталовчи шартнома бўйича тўлаш мажбуриятини олган чегара.

Суғурта қопламаси — тан олинган суғурта ҳодисасидан кейин тўланадиган пул.

Суғурта ҳодисаси — шартномада назарда тутилган ва суғурта тўлови ҳуқуқини юзага келтирадиган воқеа.

Зарар — франшиза айириладиган ҳақиқий зарар миқдори.

Бу атамани ким тушуниши керак

Полисни нархи бўйича танлаётган ҳар бир киши. Икки таклиф ўртасидаги фарқ кўпинча компаниянинг «саҳийлигида» эмас, айнан франшизада бўлади. Бу, айниқса, автомобиль, техника ва тижорат мулки эгалари учун муҳим: франшиза ўша ерда энг кўп учрайди ва зарарни қоплаш суммасига энг сезиларли таъсир кўрсатади.

Вазият таҳлили

Автомобиль эгаси 500 000 сўмлик шартсиз франшиза билан КАСКО расмийлаштирди — шу туфайли полис сезиларли арзон чиқди. Бир йилда иккита ҳодиса юз берди: аввал эшикдаги тирналиш, таъмири 400 000 сўм, кейин жиддий авария, таъмири 4 200 000 сўм.

Биринчи ҳодиса бўйича тўлов бўлмади: зарар франшизадан кам эди. Иккинчиси бўйича суғурта компанияси 3 700 000 сўм ўтказди — зарар минус франшиза. Йил якуни: эгаси мукофот пулида тежади, майда таъмирни ўзи қоплади ва сумма ҳақиқатан оғир бўлган жойда пул олди. Франшизанинг моҳияти ҳам шу — қайси рискларни ўзингизда қолдиришингизни олдиндан ҳал қиласиз ва полис учун камроқ тўлайсиз. Қолган шартларни КАСКО нималарни қоплаши ҳақидаги материал ёрдамида кўриб чиқинг.