Ko‘char mulk — joyidan ko‘chirish mumkin bo‘lgan buyumlar, ko‘chmas mulk esa yer bilan mustahkam bog‘liq obyektlar: uy, kvartira, bino yoki yer uchastkasi
Ko‘char va ko‘chmas mulk — mulkning ikki asosiy turi bo‘lib, ular obyektni o‘z vazifasini yo‘qotmasdan erkin ko‘chirish mumkin yoki mumkin emasligi bilan farq qiladi. Sug‘urtada bu bo‘linish muhim, chunki uy, kvartira, ombor, mebel, texnika, tovar va uskunalar turli qoidalar bo‘yicha sug‘urtalanishi mumkin.
Oddiy qilib aytganda:
Demak, sug‘urta oldidan shunchaki “mulk” demasdan, gap nima haqida ketayotganini tushunish muhim: bino, kvartira, ta’mir, mebel, texnika, tovar yoki uskuna.
Ko‘chmas mulkni uy yoki kvartiraning o‘zi deb tasavvur qilish mumkin. Uni shunchaki olib, boshqa joyga ko‘chirib bo‘lmaydi. U yer, manzil, hujjatlar va mulk huquqi bilan bog‘liq.
Ko‘char mulk esa shu obyekt ichidagi yoki yonidagi buyumlardir. Masalan, televizor, muzlatkich, mebel, noutbuk, uskuna, ombordagi tovar yoki kassa apparati. Bu buyumlarni ko‘chirish, alohida sotish, tashish yoki almashtirish mumkin.
Asosiy fikr oddiy: ko‘chmas mulk — “qayerda joylashgan”, ko‘char mulk esa “ko‘chirish mumkin bo‘lgan narsa”.
Sug‘urtada bu bo‘linish muhim, chunki polis faqat bitta turdagi mulkni yoki ikkalasini ham qoplashi mumkin. Masalan, odam kvartirani “to‘liq” sug‘urtaladim deb o‘ylashi mumkin, lekin shartnomada faqat kvartira konstruksiyasi qoplangan, mebel va texnika esa kiritilmagan bo‘lishi mumkin.
Biznes uchun farq yanada muhim. Ombor bino sifatida ko‘chmas mulk. Ombor ichidagi tovar, stellajlar, yuk ko‘targichlar, kompyuterlar va uskunalar esa ko‘char mulk. Agar polisda faqat bino ko‘rsatilgan bo‘lsa, tovar himoyasiz qolishi mumkin.
Shuning uchun sug‘urta rasmiylashtirishda shartnomada aynan nimalar sanab o‘tilganini diqqat bilan ko‘rish kerak.
Ko‘chmas mulk — yer bilan mustahkam bog‘liq va odatda manzil, hujjatlar hamda ro‘yxatdan o‘tishga ega bo‘lgan obyektlar.
Unga quyidagilar kirishi mumkin:
Sug‘urtada ko‘chmas mulk ko‘pincha yong‘in, suv bosishi, tabiiy ofatlar, portlash, muhandislik tarmoqlari shikastlanishi va boshqa risklardan sug‘urtalanadi.
Ko‘char mulk — ko‘chmas mulkning o‘zini buzmasdan joyidan ko‘chirish mumkin bo‘lgan buyumlardir.
Masalan:
Sug‘urtada ko‘char mulkni ko‘pincha alohida ko‘rsatish kerak bo‘ladi, ayniqsa u qimmat yoki biznes uchun muhim bo‘lsa.
Ta’mir va pardoz ko‘pincha chalkashlik keltirib chiqaradi. Devor, shift, pol, o‘rnatilgan simlar, eshik, deraza va pardoz materiallari kvartira yoki binoga bog‘liqdek tuyuladi, lekin sug‘urtada ular alohida ajratilishi mumkin.
Masalan, kvartira ko‘chmas mulk sifatida sug‘urtalangan bo‘lishi mumkin, lekin qimmat ta’mir, o‘rnatilgan oshxona, santexnika va pardoz polisda alohida tavsif talab qilishi mumkin.
Sodda qilib aytganda, “kvartira” va “uning ichida qilingan hamma narsa” sug‘urta uchun har doim bir xil emas. Buni oldindan aniqlashtirish kerak.
Sug‘urta summasi aynan nima sug‘urtalanayotganiga mos bo‘lishi kerak. Agar faqat bino sug‘urtalansa, summa bino bo‘yicha hisoblanadi. Agar mebel, texnika va tovar ham sug‘urtalansa, ularning qiymatini alohida hisobga olish kerak.
Masalan, do‘kon 800 mln so‘mlik joyda joylashgan bo‘lishi mumkin, lekin ichidagi tovar yana 500 mln so‘m turishi mumkin. Agar polisda faqat joy ko‘rsatilgan bo‘lsa, tovar zarariga to‘lov kirmasligi mumkin.
Shuning uchun polis rasmiylashtirishdan oldin aniq mulk ro‘yxatini tuzish foydali: nima ko‘chmas mulk, nima ko‘char buyum va nimani alohida himoya qilish kerak.
Ko‘chmas mulk odatda binoning yoki xonaning o‘ziga zarar yetkazadigan hodisalardan zarar ko‘radi.
Masalan:
Kvartira uchun bu qo‘shnilardan suv bosishi yoki yong‘in bo‘lishi mumkin. Ombor uchun esa tom, devor, darvoza yoki muhandislik tizimlari shikastlanishi.
Ko‘char mulk ko‘proq shikastlanish, yo‘qolish, o‘g‘irlik, tashish yoki noto‘g‘ri saqlash risklari bilan bog‘liq.
Masalan:
Biznes uchun ko‘char mulk binodan ham muhimroq bo‘lishi mumkin, chunki aynan tovar va uskunalar daromad keltiradi.
Barcha mulk avtomatik ravishda polisga kiradi deb o‘ylamaslik kerak.
Odatda alohida ko‘rsatilmasa, quyidagilar qoplanmasligi mumkin:
Oddiy mantiq shunday: sug‘urta shartnomada ko‘rsatilgan yoki qoplama tavsifiga aniq kiradigan mulk uchun javob beradi.
Hujjatlar mulk borligini, kimga tegishli ekanini va qancha turganini tasdiqlashga yordam beradi. Bu ayniqsa ko‘char mulk uchun muhim, chunki uni ko‘chirish, yo‘qotish yoki almashtirish osonroq.
Quyidagilar kerak bo‘lishi mumkin:
Hujjatlar qanchalik tushunarli bo‘lsa, zararni tasdiqlash va to‘lovni hisoblash shunchalik oson bo‘ladi.
Mulkdor va ijarachi turli narsalarni sug‘urtalashi mumkin. Mulkdor ko‘proq xonaning yoki binoning o‘zi uchun javob beradi. Ijarachi esa o‘z uskunasi, mebeli, tovari va o‘z hisobidan qilgan ta’mirini himoya qilishi kerak bo‘lishi mumkin.
Masalan, tadbirkor do‘konni ijaraga oladi. Joy boshqa odamga tegishli, lekin tovar, kassa, vitrinalar va ta’mirning bir qismi ijarachiga tegishli. Yong‘in bo‘lsa, mulkdor va ijarachining manfaatlari turlicha bo‘ladi.
Shuning uchun polisda qaysi mulk sug‘urtalanayotgani va zarar bo‘lsa, kim to‘lov olish huquqiga ega ekani aniq ko‘rsatilishi kerak.
Ko‘chmas mulk — yer bilan mustahkam bog‘liq va odatda manzilga ega mulk.
Masalan, kvartira, uy, ombor, do‘kon yoki yer uchastkasi.
Ko‘char mulk — ko‘chmas mulkni buzmasdan joyidan ko‘chirish mumkin bo‘lgan buyumlar.
Masalan, mebel, texnika, tovar, uskuna va shaxsiy buyumlar.
Mulkiy sug‘urta — buyumlar, binolar, uskunalar, tovar va boshqa mulkni shikastlanish yoki yo‘qolishdan sug‘urtalash.
U sug‘urta hodisasidan keyin moliyaviy yo‘qotishni kamaytirishga yordam beradi.
Sug‘urta summasi — shartnoma bo‘yicha sug‘urta javob beradigan eng yuqori summa.
U himoya qilinishi kerak bo‘lgan mulk qiymatiga mos bo‘lishi kerak.
Sug‘urta riski — polis himoya qiladigan hodisa.
Masalan, yong‘in, suv bosishi, o‘g‘irlik, ochiq talon-toroj, tabiiy ofat yoki shikastlanish.
Mulk ro‘yxati — sug‘urtaga kiritilgan obyektlar ro‘yxati.
U nima sug‘urtalangan, nima sug‘urtalanmagan degan bahslarning oldini oladi.
Ko‘char va ko‘chmas mulkni kvartira, uy, biznes, tovar yoki uskunani sug‘urtalaydigan har bir odam tushungani muhim.
Ayniqsa quyidagi holatlarda foydali:
Asosiy fikr oddiy: mavhum “mulk”ni emas, aniq obyektlarni sug‘urtalash kerak. Ular qanchalik aniq yozilsa, sug‘urta hodisasida savollar shunchalik kam bo‘ladi.
Tasavvur qilaylik, Toshkentlik Madina kichik kiyim do‘koni uchun joy ijaraga oladi. Joyning o‘zi mulkdorga tegishli, tovar, vitrinalar, kassa texnikasi va ichki ta’mir esa Madinaga tegishli. Uning ko‘char mulki umumiy qiymati taxminan 220 mln so‘m.
Madina sug‘urta rasmiylashtirmoqchi bo‘ladi va boshida “do‘kon”ni sug‘urtalash yetarli deb o‘ylaydi. Lekin aniqlashtirilganda, joy va tovar turli sug‘urta obyektlari ekani ma’lum bo‘ladi.
Keyin quyidagilar bo‘ladi:
Natija oddiy: ko‘char va ko‘chmas mulkka ajratish polisni to‘g‘ri rasmiylashtirishga yordam beradi. Hammasi aniq yozilgan bo‘lsa, nima qoplanishi va to‘lov kimga tegishi tushunarli bo‘ladi.
Toshkentlik Aziz kichik omborga egalik qiladi va u yerda 300 mln so‘mlik tovar saqlaydi. Suv bosgandan keyin ombor devorlari va ichidagi tovarning bir qismi zarar ko‘rdi.
Sug‘urta ko‘chmas mulk — binoning o‘zi va ko‘char mulk — tovarni alohida ko‘rardi. Agar tovar polisda ko‘rsatilmagan bo‘lsa, to‘lov faqat bino zararini qoplashi mumkin edi.
Samarqandlik Madina do‘kon ijaraga oladi va vitrinalar, kassa, mebel hamda ta’mirga 90 mln so‘m sarflaydi. Joyning o‘zi boshqa odamga tegishli.
Madina o‘z ko‘char mulki va pardozini alohida sug‘urtalashi muhim edi. Mulkdor ko‘chmas mulkni sug‘urtalashi mumkin, lekin bu har doim ijarachining buyumlarini himoya qilmaydi.
Andijonlik Bekzod ofis xonasini sug‘urtaladi, lekin 140 mln so‘mlik kompyuterlar va server uskunalarini ko‘rsatmadi. Qisqa tutashuvdan keyin texnikaning bir qismi ishdan chiqdi.
Agar texnika shartnomaga kiritilmagan bo‘lsa, sug‘urtaga uni sug‘urtalangan mulk sifatida ko‘rib chiqish qiyin bo‘lardi. Bekzod ko‘char mulkni alohida tavsiflash yaxshiroq ekanini tushundi.
Bu transport vositasi harakati jarayonida yoki uning ishtirokida odamlar, transport vositalari, yo‘l inshootlari yoki boshqa mol-mulkka zarar yetgan yo‘l hodisasidir.
Bu YTHni YPX xodimlarini chaqirmasdan soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtirish usuli bo‘lib, unda haydovchilar hodisa holatlarini sug‘urta uchun o‘zlari qayd etadilar.
KASKO — bu boshqaning mashinasini emas, aynan sizning avtomobilingizni himoya qiladigan sug‘urta. Juda sodda aytganda, bu mashina uchun moliyaviy yostiqcha kabi: avariya bo‘lsa, oyna sinsa, avtoturargohda shikast yetsa, daraxt tushsa yoki hatto mashina o‘g‘irlansa ham, katta xarajatlarning bir qismini sug‘urta kompaniyasi o‘z zimmasiga olishi mumkin. Asosiy g‘oya oddiy: KASKO sizni katta avtomobil xarajatlari bilan yolg‘iz qoldirmaslikka yordam beradi.
Avtofuqarolik javobgarligi — bu yo‘lda sizning aybingiz bilan boshqa odamlarning mashinasi, mol-mulki, sog‘lig‘i yoki hayotiga zarar yetsa, o‘sha zarar uchun sizning javobgarligingizdir. Juda sodda aytganda, bu rulda qilingan xato boshqaning zarariga aylanganda ishlaydigan qoidadir. Asosiy fikr oddiy: bu javobgarlik jabrlanuvchi kompensatsiyasiz qolmasligi, aybdor esa hamma xarajatni yolg‘iz o‘zi ko‘tarmasligi uchun kerak.
Avtokreditda sug‘urta shunchaki mashinaning o‘zi bilan emas, balki mashinani kreditga olish bilan bog‘liq himoyadir. Juda sodda aytganda, bank avtomobil uchun pul beradi va mashina ham, to‘lovlar jarayoni ham himoyalangan bo‘lishini xohlaydi. Shu sabab avtokredit bilan birga ko‘pincha sug‘urta ham bo‘ladi: u mashina bilan jiddiy muammo yuz bersa, ham bank, ham qarz oluvchi uchun xatarni kamaytirishga yordam beradi.
Bu modulli avtosug‘urta mahsuloti bo‘lib, unda avtomobil egasi mashinaning qaysi qismlari va qaysi xatarlarini sug‘urta qilishni o‘zi tanlaydi
Mutaxassislarimiz eng yaxshi sug'urta himoyasini tanlashda yordam beradi
O'zbekcha