Ишончнома

Тасаввур қилинг: Нодира операциядан кейин тикланяпти ва суғурта компаниясига шахсан бора олмайди. У синглисидан суғурта ҳодисаси бўйича ҳужжатларни топшириб, қарорни олиб келишни сўради. Оғзаки илтимос етарли бўлмаслиги мумкин — суғурталовчи синглиси Нодира номидан иш юритишга ҳақли эканини текширади.

Бунинг учун ишончнома керак. Бу бир шахс ёки ташкилот вакилга учинчи шахслар олдида ўз номидан ҳаракат қилиш учун берадиган ёзма ваколатдир. Ўзбекистон Фуқаролик кодексининг 134-моддасида шу таъриф берилган. Ишончли вакил фақат ҳужжатда аниқ кўрсатилган ваколат доирасида иш олиб боради.

Оддий қилиб айтганда:

• ишонч билдирувчи кимга ва қайси ишларни топширишини белгилайди;
• вакил ишончномани кўрсатиб, шахсини тасдиқлайди;
• суғурталовчи ҳужжатдаги ваколатни сўралаётган ҳаракат билан солиштиради;
• ишончнома суғурта қопламасини яратмайди ва тўловни кафолатламайди;
• натижа барибир суғурта шартлари ва ҳодиса ҳужжатларига боғлиқ.

Суғуртада ишончнома қачон керак

Суғурта қилдирувчи, суғурталанган шахс, мулк эгаси ёки тўлов олувчи шахсан мурожаат қила олмаса, ишончнома қўл келади. Сабаб оддий бўлиши мумкин: касаллик, хизмат сафари, бошқа шаҳарда яшаш ёки компаниянинг ишни ходимга топшириши.

Ҳужжат вакилга қуйидаги ҳуқуқларни бериши мумкин:

• ариза ва тасдиқловчи ҳужжатларни топшириш;
• полис ёки мурожаат кўриб чиқилиши ҳақида маълумот олиш;
• аниқ кўрсатилган аризаларни имзолаш;
• суғурталовчи қарори ва бошқа ҳужжатларни олиш;
• ҳужжатлар тўпламини тузатиш ёки тўлдириш;
• бу ваколат алоҳида ёзилган ва суғурталовчи тартибига мос бўлса, суғурта тўловини олиш.

Охирги ҳуқуқ ўз-ўзидан бор деб ҳисобланмайди. Ҳужжат топшириш ва пул олиш икки хил ваколат. Ишончномада фақат ариза бериш кўрсатилган бўлса, вакил тўловни бошқара олмайди ёки олувчининг банк реквизитларини алмаштира олмайди.

Оддий ёзма ёки нотариал шакл

Ўзбекистон Фуқаролик кодексининг 135-моддасига кўра, ишончнома оддий ёзма ёки нотариал шаклда расмийлаштирилади. Нотариал шаклни талаб қиладиган битимлар ва қонунда кўрсатилган бошқа ҳолатлар учун нотариал тасдиқ керак.

Шунинг учун суғурта компаниясига тақдим этиладиган ҳар бир ишончнома албатта нотариал бўлиши шарт эмас. Тўғри шакл бажариладиган ишга, ишонч билдирувчининг мақомига ва вазиятга татбиқ этиладиган талабга боғлиқ. Масалан, ҳодиса ҳужжатларини топшириш билан мулкий ҳуқуқларни тасарруф этиш бир хил шаклни талаб қилмаслиги мумкин.

Боришдан олдин суғурталовчидан аниқланг:

1. оддий ёзма шакл етарлими;
2. асл нусха ёки тасдиқланган кўчирма керакми;
3. қайси ваколатлар матнда аниқ ёзилиши лозим;
4. вакилнинг шахси ва полис ёки ҳодисага алоқасини қайси ҳужжатлар тасдиқлайди.

Битта қўнғироқ такрор боришдан сақлайди. Турли ҳаракатлар учун талаблар ҳам турлича бўлиши мумкин, шу сабаб барча суғурталовчи ва ҳодисалар учун битта универсал рўйхат йўқ.

Ишончномада нималар ёзилади

Тўғри тузилган ишончнома тўртта саволга жавоб беради: ваколатни ким беради, ким олади, вакил нима қилиши мумкин ва ҳужжат қанча вақт амал қилади.

Қуйидагиларни текширинг:

• ишонч билдирувчи ва вакилнинг тўлиқ маълумотлари;
• берилган сана;
• амал қилиш муддати;
• ваколатларнинг аниқ рўйхати;
• ваколат чекланган бўлса, суғурталовчи ёки муайян суғурта иши;
• вакил ариза имзоласа, имзо қўйиш ҳуқуқи;
• ҳақиқатан керак бўлса, пул олиш ёки реквизитни ўзгартириш ҳуқуқи;
• бошқа шахсга ўтказишга рухсат ёки тақиқ;
• ишонч билдирувчининг имзоси ва зарур ҳолларда тегишли тасдиқ.

«Барча ташкилотларда манфаатларимни ҳимоя қилсин» деган жумла кенг эшитилади, аммо аниқ суғурта ҳаракати учун ноаниқ қолиши мумкин. Вазифаларни санаб ўтган маъқул: ариза топшириш, ҳужжат бериш, қарорни олиш, сўровни имзолаш. Аниқ матн турлича талқин қилиш хавфини камайтиради.

Амал қилиш муддати ва берилган сана

Фуқаролик кодексининг 139-моддасига кўра, ишончнома кўпи билан уч йилга берилади. Муддат кўрсатилмаган бўлса, у берилган кундан бошлаб бир йил амал қилади. Берилган сана ёзилмаган ишончнома ҳақиқий эмас.

Муддатни амалий вазифага мосланг. Вакил фақат бир марта мурожаат қилса, буни ҳужжатда кўрсатиш мумкин. У ишни қарор чиққунча олиб борса, муддат кутилаётган жараённи қамраб олиши, аммо қонундаги чегарадан ошмаслиги керак.

Ҳужжат топширишдан олдин муддат тугамаганини текширинг. Суғурталовчи ишончнома бекор қилинмаганини ҳам аниқлаши мумкин.

Компания берган ишончнома

Бизнес полис ва зарар ишларини кўпинча ходимга топширади. Масалан, омбор шикастлангач, компания вакили мулк суғуртаси бўйича далолатномаларни йиғади, ҳужжатларни топширади ва сўровларга жавоб беради.

Фуқаролик кодексининг 138-моддасига кўра, юридик шахс номидан берилган ишончномани унинг раҳбари имзолайди. Ташкилотда муҳр бўлса, у ҳам босилади. Пул ёки мол-мулк билан боғлиқ ҳаракатларда айрим ташкилотлар учун қўшимча талаблар бўлиши мумкин. Шу сабаб ходимни юборишдан олдин шаклни бухгалтер ёки юрист билан текшириш керак.

Ҳужжатда ходим лавозими ва маълум бўлса, полис, мурожаат ёки ҳодиса рақамини ҳам ёзиш фойдали. Бу ваколатни тушунарли вазифа билан чегаралайди.

Суғурталовчи нималарни текширади

Ишончнома одатий ҳужжат текширувини бекор қилмайди. Суғурталовчи қуйидагиларни сўраши мумкин:

• вакилнинг шахсини тасдиқловчи ҳужжат;
• ишончноманинг асл нусхаси ёки талаб қилинган кўчирмаси;
• полис, ариза ёки суғурта ҳодисаси рақами;
• ишонч билдирувчи ёки ташкилотга оид ҳужжатлар;
• ишончномани компания берган бўлса, раҳбар ваколатининг тасдиғи;
• вакил пул олишни сўраса, банк реквизитлари ва бунга берилган алоҳида ваколат.

Бу текширув икки томонни ҳам ҳимоя қилади. Суғурталовчи полис маълумотини бегона одамга бермаслиги керак, ишонч билдирувчи эса вакил топшириқ доирасидан чиқмаслигига ишонч ҳосил қилади.

Мурожаатлар қандай кўриб чиқилиши ҳақида кенгроқ маълумотни суғурта даъволарини кўриб чиқиш ҳақидаги материалдан ўқинг.

Тўлов олиш учун аниқ ваколат керак

«Суғурта ишини юритиш» ваколати ҳар доим ҳам пул олиш ҳуқуқини бермайди. Вакил тўловни қабул қилиши, пул олингани ҳақида имзо қўйиши ёки ўтказма ҳисобини кўрсатиши керак бўлса, буни алоҳида ёзинг.

Ишончноманинг ўзи тўлов олувчини ўзгартирмайди. Аввал суғурталовчи ҳодиса қопламага киришини, шартнома бўйича пул кимга тегишли эканини ва зарар миқдори қандай тасдиқланганини аниқлайди. Кейин вакил сўралаётган ҳаракатни бажаришга ҳақлими, текширади.

Керакли ваколат топилмаса, суғурталовчи ҳужжатларни қабул қилиши, аммо реквизитни ишонч билдирувчининг ўзи тасдиқлашини ёки янги ишончнома беришини сўраши мумкин. Бу суғурта ҳодисаси бўйича рад жавоби дегани эмас; масала вакил ваколатига тааллуқли.

Бошқа шахсга ўтказиш ва бекор қилиш

Вакил одатда топшириқни шахсан бажаради. Фуқаролик кодексининг 140-моддасига кўра, ишончномада рухсат берилган ёки ишонч билдирувчининг манфаатини ҳимоя қилиш учун вазият мажбур қилган ҳолларда ваколатни бошқа шахсга ўтказиш мумкин. Бундай ваколат муддати асосий ишончнома муддатидан ошмайди.

Ишонч билдирувчи исталган вақтда ишончномани бекор қилиши, вакил эса ундан воз кечиши мумкин. Ҳужжат муддати тугаганда ва Кодекснинг 141-моддасида саналган бошқа ҳолатларда ҳам амал қилишдан тўхтайди.

Ишончнома бекор қилинса, вакилга ва у ишлаши керак бўлган ташкилотларга тезда хабар берилади. Суғурта иши бўйича маълумот ўз-ўзидан етиб боради деб кутмай, суғурталовчини бевосита огоҳлантиринг.

Кўп учрайдиган хатолар

Берилган сана йўқ. Имзо ва муддат бўлса ҳам, бундай ишончнома ҳақиқий эмас.

Ваколат жуда умумий. Вакил пул олиш учун келади, ҳужжат эса фақат қоғоз топширишга рухсат беради.

Муддат тугаган. Ҳужжатлар тўғри, лекин вакил эски ишончнома билан энди иш юрита олмайди.

Шакл тахмин билан танланган. Керакли ҳаракат асл нусха, тасдиқланган кўчирма ёки нотариал шаклни талаб қилса ҳам, оддий скан олиб келинади.

Вакиллик ҳуқуқни ўтказиш билан адаштирилади. Вакил ишонч билдирувчи номидан ҳаракат қилади; суғурта шартномасидаги ҳуқуқ унга ўз-ўзидан ўтмайди.

Ваколат керагидан ортиқ. Вазифа битта ҳужжат тўпламини бериш бўлса ҳам, вакилга шартномани ўзгартириш ёки пулни бошқариш ҳуқуқи берилади.

Амалий вазият

Тошкентлик Нодира операциядан кейин синглисига ишончнома берди. Ҳужжатда ариза топшириш, тиббий ҳужжатларни бериш ва суғурталовчининг ёзма қарорини олиш ваколати бор эди. Синглиси шахсини тасдиқловчи ҳужжат ва ишончноманинг асл нусхасини олиб келди.

Суғурталовчи ҳужжатларни қабул қилиб, синглиси билан кўрсатилган ваколат доирасида ишлай олди. Аммо шу матн асосида пулни янги ҳисобга ўтказиб бўлмасди: тўловни олиш ёки реквизитни ўзгартириш ҳуқуқи ёзилмаган эди. Нодира ҳисобни алоҳида тасдиқлади.

Бу ерда топшириқнинг аниқлиги матн узунлигидан муҳимроқ. Ишончнома чегара белгилайди: вакил ёзилган ишларни бажаради, суғурталовчи эса ҳар бир сўровни шу чегара билан солиштиради.

Бу термин кимга керак

Ишончнома қуйидагиларга айниқса фойдали:

• вақтинча суғурта компаниясига бора олмайдиган одамга;
• ёши катта ёки касал қариндошига ёрдам бераётган оила аъзосига;
• бошқа шаҳарда яшайдиган мулк эгасига;
• суғурта ишини ходимга топшираётган компанияга;
• ҳужжатларини вакил топширадиган тўлов олувчига.

Ҳимоя турлари ва шартнома иштирокчиларини умумий тушуниш учун Ўзбекистондаги суғурта бўйича қўлланмани ўқинг. Ишончнома беришдан олдин эса айнан сиз бажармоқчи бўлган ҳаракат учун керакли шакл, ваколат ва қўшимча ҳужжатларни суғурталовчидан аниқланг.