Европротокол бланкаси: юклаб олиш ва хатосиз тўлдириш

Бамперга уриб кетишди. Иккала машина ҳам ўз кучи билан юради, жароҳат олган одам йўқ, айбдор эса «ҳа, мен хато қилдим» деяпти. Шунга қарамай иккалангиз йўл четида туриб, экипаж келишини кутяпсиз — орқада навбат ўсиб боряпти.

Кутиш шарт эмас эди. Қонун талаб қиладиган еттита шарт бир вақтда бажарилса, ҳайдовчилар ҳодисани ўзлари расмийлаштиради: бланкани тўлдиради, ҳамма нарсани суратга олади ва йўлни бўшатади. Суғурта тўлови шундан кейин ҳам тўлиқ келади.

Қуйида — ўша еттита шарт, бланканинг ҳар бир графаси, ҳодисадан тўловгача бўлган муддатлар жадвали ва хабарномани ҳақиқий эмас деб топишга олиб келадиган хатолар.

Мақолада:

• Европротокол нима ва у кимга тўғри келади
• Қўллаш шартлари: бир вақтда бажарилиши керак бўлган 7 та шарт
• Хабарнома бланкасини қандай тўлдириш
• Ҳаракатлар тартиби ва муддатлар: ҳодисадан тўловгача
• Тўлов лимити ва зарар ундан ошиб кетса
• Хабарномани ҳақиқий эмас деб топишга олиб келадиган хатолар
• Европротокол ёки ЙПХ чақириш: қандай танлаш
• Ҳужжатларни топширгандан кейин нима бўлади
• Кўп бериладиган саволлар

Европротокол нима ва у кимга тўғри келади

Европротокол — бу йўл-транспорт ҳодисасини (ЙТҲ) ЙПХ ходимларини чақирмасдан расмийлаштириш тартиби. Расмий ҳужжат номи — ЙТҲ тўғрисидаги хабарнома: ҳайдовчилар уни ўзлари тўлдиради, имзолайди ва суғурта компаниясига топширади. Тўлов масаласи шундан кейин одатдаги тартибда ҳал қилинади.

Ўзбекистонда бу тартиб 2021-йил 25-августдаги ЎРҚ-711 қонуни билан жорий этилди. Хабарномага оид нормалар ўша йилнинг 25-ноябридан кучга кирди.

Европротокол ҳамма ҳолатга тўғри келмайди. У айнан майда ҳодиса учун: икки машина тўқнашган, одамлар жароҳат олмаган, айбдор ўзи тан олган, шикастлар рўйхати бўйича низо йўқ. Шундай пайтда инспекторни кутиш ўрнига ҳамма нарсани жойида, тезда расмийлаштирасиз.

Бланкани олдиндан чоп этиб қўйган маъқул: у европротокол саҳифасидан PDF-файл сифатида юклаб олинади. Ҳодиса пайтида бланка қидириш — энг ноқулай вақт.

Расмий номи — «ЙТҲ тўғрисидаги хабарнома»

Қонунда «европротокол» деган атама йўқ. Ҳужжат расмий равишда йўл-транспорт ҳодисаси тўғрисидаги хабарнома деб аталади, «европротокол» эса — кундалик нутқдаги ном. Суғурталовчи иккала номни ҳам тушунади, лекин бланкада ва қонун матнида сиз «хабарнома» сўзини кўрасиз.

Қўллаш шартлари: бир вақтда бажарилиши керак бўлган 7 та шарт

Хабарнома тузиш асослари бланканинг ўзида босиб чиқарилган. Улар эттита, ва ҳаммаси бир вақтда бажарилиши керак:

1. Енгил тан жароҳатлари етказилмаган, йўл ҳаракатини тартибга солиш воситалари (светофор, белги, тўсиқ) ёки бошқа мулк шикастланмаган.
2. Ҳайдовчилардан бири ўз айбини тўлиқ тан олган.
3. Ҳодисада пиёда иштирок этмаган.
4. Тўқнашув айнан икки транспорт воситаси ўртасида содир бўлган (тиркамали машина битта бирлик ҳисобланади), ва зарар фақат шу транспорт воситаларига етказилган.
5. Иккала машина эгасининг фуқаролик жавобгарлиги ҳодиса содир бўлгунга қадар суғурталанган — яъни иккаласида ҳам амал қилувчи ОСАГО полиси бор.
6. Ҳайдовчиларнинг ҳужжатлари жойида ва муддати ўтмаган: ҳайдовчилик гувоҳномаси, транспорт воситасини рўйхатга олиш гувоҳномаси, ишончнома (талаб қилинадиган ҳолларда), йўл варақаси (қонунда кўзда тутилган ҳолларда).
7. Шикастларнинг тавсифи ва шикастланган қисмлар рўйхати бўйича иштирокчилар ўртасида келишмовчилик йўқ.

Асослардан ҳеч бўлмаганда биттаси бўлмаса, тузилган хабарнома ҳақиқий эмас деб ҳисобланади.

Бу қуруқ формаллик эмас. Шартлардан бири бажарилмагани кейинроқ — суғурталовчи ҳужжатларни кўриб чиқаётганда — маълум бўлса, тўлов рад этилади ва вақт аллақачон йўқотилган бўлади. Бизнинг тавсиямиз: шубҳа бўлса, ЙПХни чақириш хавфсизроқ.

Алоҳида талаб — тиббий кўрик. Мастлик ҳолатида европротокол ишламайди, ва буни оғзаки тасдиқлаш етарли эмас: иккала ҳайдовчи ҳам ҳодисадан кейин 4 соат ичида тиббий кўрикдан ўтиб, маълумотнома олиши керак. Бу рўйхатдаги саккизинчи шарт эмас, алоҳида тартиб мажбурияти — лекин уни бажармаслик оқибати худди шундай.

Зарар суммаси шартлар рўйхатида йўқ. «Зарар лимитдан ошмаслиги керак» деган банд баъзан саккизинчи шарт сифатида тилга олинади, лекин бу нотўғри: лимит тўлов миқдорини белгилайди, ЙПХсиз расмийлаштириш ҳуқуқини эмас — шу сабабли у саккизинчи шарт бўла олмайди. Лимит ҳақида қуйида, алоҳида бўлимда.

Иккинчи ҳайдовчининг полиси ҳақиқийлигини жойидаёқ текшириб кўриш мумкин — буни қандай қилиш ҳақида алоҳида қўлланма бор. Полиси бўлмаса, европротокол ҳам ишламайди, устига жарима ҳам қўшилади.

Хабарнома бланкасини қандай тўлдириш

Бланкани тўлдириш тартиби видеода ҳам кўрсатилган: EUROASIA йўриқномаси YouTube'да. Видео рус тилида.

Юклаб олинадиган файл тўрт бетдан иборат ва аслида иккита ҳужжатни бирлаштиради: биринчи икки бет — хабарноманинг ўзи (олд ва орқа томони), учинчи ва тўртинчи бет — Қоидаларга 8-илова, яъни бутун тартибнинг босқичлари ва муддатлари схемаси. Тўлдириладиган қисми — биринчи икки бет. Бланка ўзбек тилида, кирилл алифбосида.

Бланканинг ўзида босилган иккита қоида:

• кўк шарикли ручка билан тўлдирилади;
• икки нусхада тузилади — ҳар бир ҳайдовчида биттадан қолади.

Нусхалар бир-бирига тўлиқ мос бўлиши шарт — тузатишлар ва фарқлар кейинчалик баҳсга сабаб бўлиши мумкин.

Умумий қисм — иккала ҳайдовчи бирга тўлдиради: ҳодиса жойи (республика, вилоят, шаҳар, туман, кўча, уй рақамигача), санаси ва вақти соат-дақиқагача, шикастланган транспорт воситалари сони, иштирокчиларнинг мастлик ҳолати текширилган-текширилмагани, гувоҳлар (Ф.И.Ш. ва манзил), ҳамда ҳодиса ички ишлар органи ходими томонидан расмийлаштирилган-расмийлаштирилмагани.

«А» ва «В» устунлари — ҳар бир ҳайдовчи ўз томонини тўлдиради:

• машина модели ва маркаси, кузов ёки шасси рақами, двигатель рақами, давлат рақами, рўйхатга олиш гувоҳномаси серияси ва рақами;
• машина эгасининг тўлиқ Ф.И.Ш.и ва манзили;
• ҳайдовчи ҳақида маълумот: Ф.И.Ш., туғилган сана, манзил, телефон, гувоҳнома серияси, рақами ва тоифаси, машинани бошқариш ҳуқуқини берувчи ҳужжат;
• суғурталовчи номи, полис серияси ва рақами, амал қилиш муддати;
• дастлабки зарба жойи — кузов чизмасида ўқ билан белгиланади;
• шикастларнинг характери, тавсифи ва шикастланган қисмлар рўйхати;
• эътирозлар графаси;
• ҳайдовчининг имзоси.

Эътирозлар графаси бўш қолиши — бу норма эмас, балки шартнинг ўзи. Агар у ерда ҳақиқий эътироз пайдо бўлса, демак еттинчи шарт бажарилмаяпти ва ЙПХни чақириш керак.

Айбни тан олиш матнда бир маъноли ёзилиши керак: «айбимни тўлиқ тан оламан» каби аниқ ибора билан, «мен ҳам бироз хато қилдим шекилли» каби икки маъноли гап билан эмас. Бланкада айбни тан олиш учун алоҳида катакча йўқ — буни орқа томондаги эркин матн қисмида (ҳодиса тавсифи ёки изоҳ) аниқ ёзиб қўйиш мақсадга мувофиқ.

ЙТҲ ҳолатларининг 22 банди — нимани белгилаш керак

Бланканинг марказий устунида ҳодиса ҳолатларини тавсифловчи 22 та банд бор, ҳар бири «А» ва «В» учун алоҳида катакча билан: турган эди, автотураргоҳдан чиқаётган эди, жойидан қўзғалган эди, чапга ёки ўнгга бурилаётган эди, қувиб ўтаётган эди, орқага юраётган эди, чорраҳага кираётган эди, айланма ҳаракатда эди, бир чизиқда кетаётган эди, чизиқни ўзгартираётган эди, светофор ишорасидан ўтаётган эди ва ҳоказо.

Фақат ҳақиқатда бўлган бандларни белгиланг. Ҳар бир ортиқча белги кейинчалик ҳолатнинг бошқача талқинига асос бўлади, етишмаётгани эса — сизнинг версиянгизни заифлаштиради.

ЙТҲ чизмаси — уни қандай чизиш керак

Чизмани чизиш бўйича бешта кўрсатма бланканинг ўзида босилган, аввал ўшаларни ўқинг.

Чизмани биринчи марта кўрган одам ҳам ҳодисани тиклай олиши керак. Шунинг учун унда йўлнинг ҳаракат қисми ва чизиқлар сони, йўл белгилари ва светофор, иккала машинанинг тўқнашув пайтидаги ҳолати, ҳаракат йўналишлари ўқ билан, кўча номи ва яқин уй рақами бўлсин.

Энг кўп учрайдиган камчилик — машиналар оддий тўртбурчак сифатида, қайси томони билан урилгани кўрсатилмасдан чизилади. Бундай чизмадан ҳеч нарса аниқланмайди. Иккинчи камчилик — чизма суратларга зид келади: чизмада машина бир чизиқда, суратда бошқа чизиқда туради. Бу суғурталовчи учун қўшимча текширув сабаби.

Орқа томон ва тушунтириш хати

Бланканинг орқа томонида ҳодиса ҳолатлари эркин шаклда баён қилинади — воқеалар кетма-кетлиги билан. Шу ерда машинани ким бошқаргани (эгасими ёки бошқариш ҳуқуқига эга бошқа шахсми), машина ўз кучи билан ҳаракатлана оладими ва йўқ бўлса ҳозир қаерда тургани, ҳамда изоҳ графаси бор.

Алоҳида қайд: «фото ва видеоёзувлар илова қилинади». Яъни суратга олиш — ихтиёрий қўшимча эмас, бланканинг бир қисми. Ҳар бир иштирокчи сана қўяди, имзолайди ва Ф.И.Ш.ини ёзади.

Ҳаракатлар тартиби ва муддатлар: ҳодисадан тўловгача

Суғурталовчига топшириладиган тўплам: тўлдирилган хабарнома, фото ва видеоматериаллар, тўғридан-тўғри зарарларни қоплаш тўғрисидаги ариза, тиббий кўрик далолатномаси (иккала ҳайдовчи учун), ҳайдовчилик гувоҳномаси ва рўйхатга олиш гувоҳномаси нусхалари, Э-полис нусхаси, керак бўлса — мустақил экспертиза акти.

72 соат ва 3 иш куни — бу икки хил мажбурият, қарама-қаршилик эмас. Оферта бўйича суғурта қилдирувчи ҳар қандай суғурта ҳодисаси ҳақида ўз суғурталовчисини 72 соат ичида хабардор қилиши керак — бу шунчаки хабар бериш. Европротокол бўйича ҳужжатлар тўпламини топшириш муддати эса — 3 иш куни. Биринчиси — хабар, иккинчиси — тўлиқ пакет. Айбдор бундан ташқари жабрланувчига Э-полиси нусхасини 3 календарь кун ичида беради.

Ҳужжатларни кимга топширасиз. Жабрланувчи тўпламни ўз суғурталовчисига топширади — бу тўғридан-тўғри ҳал қилиш тартиби, компаниялар кейин ўзаро ҳисоб-китоб қилади. Айбдорнинг компаниясига мурожаат қилиш варианти ҳам мавжуд, лекин уни ягона йўл деб ўйлаш — хато. Агар тўпламда ҳужжат етишмаса, суғурталовчи ҳужжатларни олган кундан бошлаб 3 иш куни ичида етишмаётганлар рўйхатини билдиради.

Ҳодиса жойидаги умумий ҳаракатлар тартиби — хавфсизликни таъминлаш, тез ёрдам, гувоҳлар — ЙТҲда нима қилиш кераклиги ҳақидаги алоҳида қўлланмада батафсил ёзилган.

Тўлов лимити ва зарар ундан ошиб кетса

2026-йил 1-январдан ОСАГО бўйича умумий суғурта суммаси — 80 млн сўм. Шундан мулкка етказилган зарар учун 35 фоизи, яъни 28 млн сўм ажратилади; қолган 52 млн сўм — ҳаёт ва соғлиққа етказилган зарар учун. Янги суммалар ва тарифлар алоҳида мақолада ёзилган.

Европротокол учун алоҳида лимит йўқ. 28 млн сўм — бу ОСАГО полисининг мулкий лимити, ҳодиса қандай расмийлаштирилганидан қатъи назар бир хил. Европротоколга алоҳида, пастроқ чегара белгиланган деган фикр бошқа мамлакатлар амалиётидан келади; Ўзбекистонда бундай икки босқичли тизим йўқ.

Таъмирлаш 28 млн сўмдан қимматга тушса, суғурталовчи лимит доирасида тўлайди, қолган қисмини жабрланувчи айбдордан суд орқали талаб қилиши мумкин. Амалда бу узоқ йўл. Шунинг учун шикаст ташқи кўринишидан каттароқ бўлиши мумкин бўлган ҳолатда ёки машина қиммат бўлганда ЙПХни чақириш тинчроқ вариант.

Хабарномани ҳақиқий эмас деб топишга олиб келадиган хатолар

1. Суратлар етарли эмас. Кўпчилик фақат шикастланган жойларни суратга олади ва ҳодисанинг умумий манзарасини — чизиқлар, белгилар, светофор, машиналарнинг йўлдаги ҳолати — туширмайди. Амалиётдан мисол: чорраҳадаги тўқнашувда ишлаётган светофор суратга олинмаган, кейин иккинчи томон «менда яшил чироқ эди» деди, далил эса йўқ эди — низо ҳал бўлмади.

2. Бепарво чизилган чизма. Юқоридаги бўлимга қаранг: чизма ҳодисани тиклашга имкон бермаса, у фақат қўшимча савол туғдиради.

3. Яширин келишмовчилик. Иккаласи ҳам имзо қўйди, лекин аслида ҳолатлар бўйича келиша олмаган — масалан, иккаласи ҳам «яшил чироқда кетаётган эдим» деб ҳисоблайди. Расмий жиҳатдан ҳужжат тўлиқ. Мазмунан эса бу низо — ва у хабарномани кейинроқ ҳақиқий эмас ҳолатига олиб келади.

4. Ҳужжат топшириш муддатини ўтказиб юбориш. Тўғри рақам — 3 иш куни: бу муддат бланканинг ўзида ва Қоидаларга 8-иловада босиб чиқарилган. Ҳисоб ҳодиса санасидан бошланади, сиз муддат борлигини билган кундан эмас. Бу муддатни узрли сабабларсиз ўтказиб юбориш — қуйидаги регресс асосларидан бири.

5. Шартларга мос келмаган ҳолатни европротокол билан расмийлаштириш. Учта машина, жароҳат олган одам, шикастланган светофор, полиси йўқ иккинчи ҳайдовчи — буларнинг ҳар бири хабарномани бошиданоқ кучсиз қилади.

6. Айбни ноаниқ тан олиш. Айнан битта ҳайдовчи айбини тўлиқ тан олиши керак. «Иккаламиз ҳам қисман айбдормиз» деган ёзув — европротокол эмас, бу ЙПХ иши.

7. Нусхалар ўртасидаги фарқ ва тузатишлар. Иккала нусха бир хил бўлиши керак. Ҳар бир тузатиш, устидан чизилган сўз ёки қўшиб ёзилган жумла — кейинчалик баҳс учун сабаб.

Европротокол ёки ЙПХ чақириш: қандай танлаш

Лимит иккала ҳолатда бир хил — демак танлов «кўпроқ тўлов» ҳақида эмас, ишончлилик ҳақида.

ЙПХни чақириш қуйидаги ҳолатларда маъқул:

• айб бўйича энг кичик низо бўлса ёки иккинчи ҳайдовчи «кейинроқ гаплашамиз» деса;
• шикаст ташқи кўринишидан каттароқ бўлиши мумкин бўлса. Замонавий машинада бампер ортида датчиклар ва радар туради, уларни алмаштириш ва калибрлаш тирналган бўёқдан анча қимматга тушади;
• иккинчи ҳайдовчи ҳужжатларини кўрсатмаса ёки полисининг ҳақиқийлигига шубҳа бўлса;
• иштирокчилардан бири ўзини ёмон ҳис қилса — бундай ҳолатда «тан жароҳати йўқ» деб айтиб бўлмайди.

Европротокол эса автотураргоҳдаги тегиб кетиш, чизиқни ўзгартиришдаги енгил урилиш, секин ҳаракатдаги орқадан уриш каби ҳолатлар учун — яъни ҳамма нарса кўриниб турган ва иккалангиз ҳам бир хил тушунаётган ҳодисалар учун.

Ҳужжатларни топширгандан кейин нима бўлади

Суғурталовчи ҳужжатларни рўйхатга олади, текширади, машинани кўрикдан ўтказади, зарурат бўлса мустақил экспертиза тайинлайди ва 15 календарь кун ичида қарор чиқаради: тўлаш ёки рад этиш.

Машинани қароргача таъмирлаш мумкин эмас. Таъмирлашга ёки утилизацияга рухсат қарор билан бирга берилади. Ундан олдин машинани тузатиб қўйсангиз, шикаст қандай бўлганини исботлаш имкони йўқолади.

Тўлов қарордан кейин 5 иш куни ичида ўтказилади. Тўғридан-тўғри ҳал қилиш тартибида буни сизнинг суғурталовчингиз қилади.

Регресс. Суғурталовчи тўланган суммани айбдордан қайтариб олиши мумкин — ҳужжатлар тақдим этилган кундан 15 иш куни ичида. Иккита асос бор:

• ҳайдовчи белгиланган муддатда тиббий кўрикдан ўтиш учун чора кўрмаган бўлса;
• узрли сабабларсиз ҳужжатларни ўз вақтида тақдим этмаган бўлса.

Яъни тиббий кўрикни ўтказиб юбориш фақат тўловни рад этиш хавфи эмас, балки кейинчалик пулни қайтариб бериш талаби ҳамдир.

Алоҳида ҳолат: агар суғурталовчи хабарномани кўриб чиқишда жиноят аломатларини ёки ЙТҲни бундай расмийлаштиришни истисно қиладиган ҳолатларни аниқласа, йиғилган ҳужжатлар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга топширилади.

Ва яна бир нарса, уни олдиндан билган маъқул: тўловлар тарихи кейинги полис нархига таъсир қилади. Битта тўловдан кейин коэффициент 1,3 га кўтарилади — бу европротоколнинг эмас, ОСАГОнинг умумий қоидаси, бонус-малус тизимининг бир қисми.

Кўп бериладиган саволлар

Зарар кичкина, лекин иккинчи ҳайдовчи айбини тан олмаяпти. Европротокол тузса бўладими? Йўқ. Айбни битта ҳайдовчи тўлиқ тан олиши — эттита шартдан бири. Низо бўлса, ЙПХни чақиринг: акс ҳолда хабарнома ҳақиқий эмас деб топилади ва вақт беҳуда кетади.

Таъмирлаш 28 млн сўмдан қимматга тушса нима бўлади? Суғурталовчи лимит доирасида тўлайди. Қолган суммани айбдордан суд орқали талаб қилиш мумкин, лекин бу узоқ жараён. Шикаст қанчага тушишини олдиндан айтиб бўлмаса, ҳодисани ЙПХ орқали расмийлаштирган маъқул.

Машинани дарҳол таъмирласа бўладими? Йўқ. Таъмирлашга рухсат суғурталовчининг қарори билан бирга берилади, қарор эса ҳужжатлар топширилгандан кейин 15 календарь кун ичида чиқади.

Бланка ёнимда бўлмаса нима қиламан? Уни олдиндан чоп этиб, машинада сақлаш керак — файл европротокол саҳифасида туради. Полис расмийлаштирилаётганда бланкани суғурта компаниясидан ҳам олиш мумкин. Бланкасиз ҳодисани жойида расмийлаштириб бўлмайди.

Тўлов қанча вақтда келади? Икки муддат қўшилади: қарор учун 15 календарь кун ва тўлов учун яна 5 иш куни. Ҳисоб ҳужжатларнинг тўлиқ тўплами топширилган кундан бошланади — шунинг учун етишмаётган ҳужжат бутун жараённи чўзади.

Хабарнома тузилган, кейин шартлардан бири бажарилмагани маълум бўлди. Нима бўлади? Бундай хабарнома ҳақиқий эмас деб ҳисобланади, тўлов эса рад этилади. Агар пул аллақачон тўланган бўлса, суғурталовчи уни регресс тартибида айбдордан талаб қилиши мумкин. Шунинг учун шартларни жойида, имзо қўйишдан олдин текширган маъқул.

Бланкани ҳозир юклаб олинг ва машинангизда сақланг. Юклаб олинг. Текширинг. Керак бўлганда тўлдиринг — ўшанда уни қидириб юрмайсиз: европротокол саҳифаси.

Полис муддати тугаяптими ёки ҳали расмийлаштирмаган бўлсангиз — нархни калькуляторда ҳисобланг. Савол қолса, 1147 рақамига қўнғироқ қилинг.